Xəbər xətti

21 APREL

0:59 SİM-kartdan qızıl əldə olunacaq - Maraqlı kəşf

0:47 Firmino bu statistikaya görə bəzi müdafiəçiləri qabaqlayır

0:34 “Google” SMS-ə yeni rəqib gətirir

0:23 Yuri Maksimov altıncı ukraynalı ola bilər

0:11 Sərdar və xanımı dedi-qodulara bu paylaşımı ilə son qoydu

0:02 Bu gün bürcünüz nələr vəd edir?

20 APREL

23:59 Nikol Paşinyan: “Serj Sarkisyan istefa verməlidir!”

23:54 El Pais: Baskların ETA qruplaşması qurbanlarından üzr istəyib

23:48 Türk ordusundan ilk: Bu silah ələ keçirildi

23:42 Teymur Rəcəbov və Rauf Məmmədov Vüqar Həşimovun xatirə turnirində

23:36 Şimali və Cənubi Koreya liderləri üçün xüsusi xətt yaradıldı

23:30 Leyla Əliyeva sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlarla görüşdü - Fotolar

23:24 Tatarstan parlamentinin spikeri Putinin qərarını tənqid edib

23:18 53 yaşlı qadın sirkə turşusu içdi

23:12 Ermənilərin Kölndəki “soyqırımı” memorialı söküləcək

23:06 Dinq Liren: “Bu oyundan sonra Azərbaycanda daha çox tanınmağım normaldır”

23:00 Sarkisyanın başı dərddə - Paşinyan “etirazlara davam” dedi

22:55 Fazil Məmmədovun adamı “Atena”nı satır - Qarşıdurma

22:49 Türkiyəli ilahiyyatçı: “Qadınlar bununla kişilərə təcavüz edir” – Video

22:43 Məşhur di-cey vəfat etdi

22:37 Qəzzada toqquşmalar nəticəsində 4 fələstinli ölüb, 445-i xəsarət alıb

22:31 Ölkənin qızıl-gümüş bazarında qiymətlər dəyişdi

22:25 İrəvanda etirazçılar hava limanına gedən yolu bağladı

22:19 Qəza zamanı avtomobilə dəymiş zərər hərrac modeli ilə qiymətləndiriləcək

22:13 Tramp açıqladı: Rusiya ilə gizli anlaşma olmayıb

22:10 Əbülfəz Elçibəyin yubileyi ilə bağlı tədbirlər keçiriləcək

22:07 Gürcüstan-Azərbaycan sərhədində sərhədçi güllələndi

22:01 Əsəd Fransanın verdiyi ordeni qaytardı

21:56 Yaponiyaya getsəniz, çıxanda rüsum ödəməli olacaqsınız

21:50 Avstriyada qatar qəzası - 54 yaralı

21:44 Bakıda müsəlman dünyasının nadir hadisəsi - Vəhdət namazı + Video

21:38 Ayrılıq səbəbi bəlli oldu - Aslı Muradı cana yığıbmış

21:32 İlham Əliyevin ünvanına təbriklər gəlməkdə davam edir

21:26 Fələstinə aid tarixi xəritə Misirdən qaçırılarkən ələ keçirildi

21:20 ABŞ məktəbində daha bir atəş açılıb

21:14 Azərbaycanda 100 ildən çox yaşayanların sayı azalıb

21:08 ABŞ Demokrat Partiyası Rusiyaya qarşı iddia qaldırdı

21:02 Vergilər Nazirliyi və Gömrük Komitəsi razılaşdı - Kimlərə birgə nəzarət ediləcək?

20:57 Yerevanda nümayişçilər müdafiə nazirinin avtomobilini mühasirəyə alıb

20:51 İngilislər Suriya üçün küçələrə axışdı - Baş nazirə etiraz

20:45 Ata 5-ə qədər saya bilmədiyi üçün uşağa işgəncə verdi

20:39 Binəqədidə “BMW” yandı

20:33 “Time” jurnalı dünyanın nüfuzlu şəxslərinin siyahısını açıqlayıb

20:27 Axtarışda olan şəxs Salyanda özünə xəsarət yetirdi

20:21 “Betis” klub rekordunu təkrarladı

20:15 Yaponiyada vulkan 250 il sonra püskürdü

20:09 Qırğızıstan prezidenti baş nazir təyin etdi

20:05 İqtisadiyyat Nazirliyinin bəzi səlahiyyətləri yeni Agentliyə verildi

20:03 Novak: “Bu ay neftin qiyməti 80 dollara qalxa bilər”

19:58 Rus dili İran məktəblərində ikinci xarici dil kimi tədris olunacaq

19:52 Prezident Mədəniyyət və Turizm Nazirliyini iki struktura böldü

19:46 “Suriyada terrorçuların bütün tunellərini fransız şirkətləri düzəldib” – Ərdoğan

19:40 “Məhz bu amil Azərbaycan-İsrail münasibətləri üçün möhkəm təməldir” - Səfir

19:34 Bakıda polis bölməsinin ərzisində üç top mərmisi tapılıb

19:30 İkinci Dünya müharibəsi veteranlarına birdəfəlik maddi yardım veriləcək

19:28 Ərdoğan seçki kampaniyasının başladığını elan etdi

19:25 İdxal-ixrac əməliyyatlarına bu qurumlar nəzarət edəcək

19:22 XİN: “Bu, ciddi təəssüf doğurur”

19:19 Dövlət Turizm Agentliyi yaradıldı

19:16 Bakıda 46 qızı zorlayan falçı ilə bağlı araşdırma başladı

19:10 Əfqanıstanda partlayış - 5 ölü, 10 yaralı

19:07 Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi ləğv edildi

19:04 Azərbaycanda yeni Dövlət Proqramı hazırlanır

18:59 İrəvanda tutulan etirazçıların sayı 217-yə çatdı

18:53 İran nüvə sazişindən çıxmaqla hədələdi

18:47 Rusiyanın iqtisadi inkişaf naziri Azərbaycana səfərə gəlir

18:41 “Bu, futbol terrorundan betərdi” - Ərdoğan

18:38 Sahil qəsəbə sakinləri ilə növbəti səyyar görüşü keçirilib - Fotolar

18:35 Prokuror Ziya Məmmədovun qardaşı oğlunun məhkəməsində cəza istəyib

18:32 “Nar”dan autizmli uşaqlara dəstək aksiyası

18:29 Türkiyənin baş nazirindən ABŞ-a sərt mesaj: “Öz işinlə məşğul ol”

18:23 Şenol Günəşin başını yaran şəxs: “Qapıçı bizi təhqir etdi, gərginlik yarandı”

18:17 Seçkilərdə iştirak edən partiyalara büdcədən 135,2 milyon dollar ayrılacaq

18:11 Bakıda metronun deposundan əl qumbarası tapılıb

18:05 Tramp yüksək neft qiymətlərinə üsyan etdi

18:00 Əri qəhvə hazırlamasa, xanımı ondan boşana bilər

17:55 “ABŞ-ın Türkiyə ilə bağlı mövqeyini şantaj hesab edirik” – Lavrov

17:49 Arsen Venger “Arsenal”ı tərk edir

17:44 Dənizə düşən 17 yaşlı qız xilas edildi

17:39 “Dağlıq Qarabağa getməyə razılıq verməmişəm“ - Hollivud ulduzu

17:34 Sərkisyan tələbələrə qarşı əlavə qüvvə göndərdi

17:29 ABŞ-da ölüm hökmünə məhkum olunmuş ən yaşlı qatil edam edilib

17:24 Sərkisyanı heç kim təbrik etmir – Erməni mediası

17:18 Britaniya hökuməti: Skripal olayından sonra rusiyalı botlar fəallaşıb

17:14 Yunanıstanda mafiyanın xaç atası öldürüldü

17:09 Azərbaycanda yeni xalça emalatxanaları tikilir

17:05 Yıldırm ABŞ-a: “Öz işinlə məşğul ol, Türkiyədəki seçkilərlə yox”

17:00 Eldar Mahmudov məhkəməyə verildi

16:55 “Bakcell” əlil uşaqlar üçün inklüziv təhsil və bərabər hüquqları təşviq edir

16:50 Dörd ay ərzində Azərbaycanda 2 min zəlzələ qeydə alınıb

16:45 Qəza zamanı avtomobilə dəymiş zərər belə hesablanacaq - Yeni qayda

16:39 Sumqayıtda 18 yaşlı gənc itkin düşüb

16:34 Səudiyyə Ərəbistanı kralı Azərbaycan prezidentini təbrik edib

16:29 İranda başörtüsü qalmaqalı

16:25 “Gördüm “Allah-Allah” deyir, əzab çəkir, boğub öldürdüm”

16:20 Prezident İlham Əliyev yeni metro qatarlarında yaradılan şəraitlə tanış olub

16:15 Tramp: “Qiyməti süni şəkildə qaldırırlar, bu qəbuledilməzdir”

16:10 Əli Həsənov ordenlə təltif olunub

16:06 Prezidebt İlham Əliyevin ünvanına təbriklər gəlməkdə davam edir

16:01 Cənubi Afrikada iğtişaşlar - 23 nəfər saxlanıldı

15:55 Geomaqnit qasırğası olub

15:50 At minmək iranlı deputata baha başa gəldi

15:46 Elif Şafakdan yeni kitab

15:41 Mətbuat Şurasının sədri Ombudsmanın fəaliyyətinə iradını bildirib

15:35 Sabah Azərbaycanda yeni baş nazir seçiləcək

15:30 Faciə: Tovuzda aprel qazisi özünü asdı

15:25 “20 ildir kirayədə yaşayıram” - Anar Nəcəfli

15:20 Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsində Ombudsmanın hesabatı dinlənilib

15:13 1sinfə qəbul üzrə 55 minə yaxın sorğu yerləşdirilib

15:07 Trampın müşaviri Rusiya səfiri ilə görüşdü, şərtləri açıqladı

15:00 Bakıda “Formula-1”lə bağlı iki xəstəxana ayrılıb

14:55 Böyük yük maşınları ilə İrəvanda prospektlər bağlandı

14:50 Bakıda yataqxana binasında yanğın olub, sakinlər təxliyə edilib

14:44 Azərbaycanda KİV-də sponsor reklamı ilə bağlı qaydalar dəyişir

14:39 Murad Aslının şərtini qəbul etmədiyi üçün ayrılıbmış

14:34 Bayılda ziyan çəkmiş 6 evə görə sakinlərə pul verildi - Rəsmi

14:30 Kamran İmanov: “Jurnalistlərin yazıları oğurlanılır və oğurlanacaq”

14:25 “Facebook” çip istehsalına hazırlaşır

14:20 Gözəl Bayramlı həbsdən buraxılmadı

14:15 Zakir Həsənov NATO komandanı ilə görüşdü



ƏDƏBİYYAT

...

Nəsiminin “Leyli və Məcnun” yazmamağının səbəbi

Tarix 12.12.17, 14:21

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


Kulis.az Xanəmir Telmanoğlunun “Poetik mif qazanan əhvalat, yaxud əfsanə” yazısını təqdim edir


(Ədəbiyyatımıza pərçimlənmiş Leyli və Məcnun mövzusu üzərinə)
 
Ey dili qafil fil faili məchul fani f....
 
Orta əsrlərdə bütün şərq şairlərinin, özəlliklə müsəlman dünyasının qələm gəzdirənləri, qələmi ən isti, həssas yerlərində bəsləyənləri “Leyli və Məcnun”  mövzusunda poema-iri dastan yazıblar. Bu mövzu qədim ərəb əfsanəsi hesab olunur. Adi bir məhəbbət mövzusu bu gün də Türkiyə və digər çağdaş müsəlman dünyasında öz aktuallığına yenidən qayıdır. Görəsən, bu qədər kütləviləşmiş bir duruma gələn belə bir mövzu, məhz “Leyli və Məcnun”  mövzusu   nədən hələ də gündəmdən düşmür, zaman keçdikcə təzələnir, yenidən ədəbiyyat malzəməsinə çevrilir? Digər bir sual, nəyə görə, şərq şairləri kütləvi şəkildə “Leyli və Məcnun”  əfsanəsinə bu qədər həssaslıqla yanaşırlar. Ola bilməz ki, bu əfsanəyə belə sıcaqlıqla yanaşmaqda başqa bir səbəb, sirr olmasın. Təssüf ki, bu sualların cavabları indiyə kimi adamı rahatladacaq  dərəcədə cavablarla şərəfləndirilməyib.
 
Onu da xatırladım ki, Azərbaycan ədəbiyyatı da  bu mövzudan, bu əfsanədən yan ötüşməyib, sakit şəkildə keçməyib. Kifayət qədər nəsibini almağı bacarıb. Bəs yaxşı, burda kim, nə qazanıb? Mövzumu,  yazarlarmı, ədəbiyyatmı, milli ədəbiyyatlarmı, yoxsa ...başqa bir bucaqda gizli qalmış hansısa bir anlayış, məsələ, yanaşma, fürsətimi?
 
Azərbaycan poeziyasında haqqında danışdığımız mövzu Füzulinin yaradıcılığında öz zirvə nöqtəsinə ulaşması barədə gen-bol fikirlər söylənilib, əsərlər, yazılar qələmə alınıb. Nizami Gəncəvinin də bir bədii əsər nümunəsi kimi yazdığı “Leyli və Məcnun”nu bədii həlli baxımından heç də kimsədən o qədər də  geri qalmır. Bütün bunlar öz yerində. Bütün bu fikirlər və bu kimi sıradan olan yanaşmalar artıq keçmişə məxsusdu, keçmiş zamanın varidatıdır deyə bilərəm. Bəs bu günün ədəbi baxışları, bədii düşüncəsi, nəzəri estetikası, yanaşması necədir bu əsərə, bu mövzuya?
 
Ortalıqda hədsiz həyəcan yaradacaq bir məhəbbət hadisəsi  mövcuddur. Olmayan bir hadisə heç vaxt dilə gəlməz, danışılmaz, əsrləri adlayıb zamanın qarşısında şaxlıqla dayanmaz. İki gəncin uğursuz, nakam sevgi əhvalatı başqa sevgi əhvalatlarından nə ilə fərqlənir, məncə məsələnin kökünü elə bu sualdaca yaxalamaq gərəkir. Məhəbbət, sevgi əfsanələri, əhvalatları qoca şərqin ədəbiyyat aləmində saysız-hesabsızdır. Bu əhvalatın, bu dərəcədə ədəbiyyat malına dönüşməsi, poetikləşməsində ola bilməz ki, müstəsna nüanslar, gizli qalmış ehtişamlar rol oynamasın.
 
Dünyada, elə qərb ədəbiyyatında, batı dünyasında da nakam qalmış sevgi əhvalatları və əfsanələri, rəvayətləri dolaşıb durmaqdadır. Leyli və Məcnun nakam qalmış sevgi əfsanəsi isə İslam dini yer üzünə gələndən sonra başqa bir status qazanmağa başlayır. Məsələnin digər boyutlarında gizli qalan sirr həm də burda çözüləcək. Adi bir sevgi əfsanəsi dinin ecazıyla poetik mif qazanır.
 
Qədim yunan ədəbiyyatındakı miflərin, əfsanələrin də alt qatındakı gerçəklərdən xəbər verən bədii informasiyalar da zamanı az divara dirəməyib. Bu miflərin alt yapısındakı gerçəklər, sözsüz ki, onu danışanın bəlağətindən, heyrətindən, xarakter və inancından fərqli məna mərtəbələri yaratma imkanı əldə edir. Elə bu imkan bəhs edir ki, söz də, cümlə də, misra da bu əhvalatlar qığılcımından İlahi dəyər, metafizik istehkam yaratsın. Özünün qalasını, bürclərini, hasarlarını çəkib müəyyən etsin. Qədim ədəbiyyat həm də bu yolla özünü cəmiyyətə, mədəniyyətə, zamanı realizə yoluyla transfer etmə manipulyasiyasına yiyələnir. Həm də bu üsulla özü özünə təcrübə öyrədir, yatırım yapır. Elə bu bədii-poetik yatırımların hesabına dünyadan, bu planetdən kənara çıxmayan ədəbiyyat hələ ki, həm özünü, həm də şüurları, yanaşmaları, anlayışları qoruya - qoruya bir yeni atılımlara, gələcək zamanların, dövrlərin, epoxaların söz səngərinə, söz kürsüsünə də “balansındakı ehtiyat enerjiləri” sunmaqda  şübhə göstərmədən əl uzadır, uzantılarını stimulyasiya edir.
 
Qayıdaq yenidən öz mövzumuza. Burda “Leyli və Məcnun”  əfsanəsinə dayanılan, onun üzərində pərvəriş tapan  bədii zamanlama həm də fərqli bir yanaşma tələb edir. Leyli və Məcnun –iki gəncin sevgisi bir-birinə qarşı nə qədər yüksək səviyyədə əks olunsa da, sonucda onlar bir-birinə qovuşa bilmirlər. Təbii ki, qələm elə bir səriştəyə sahib ki, istəsəydi, Leylini Məcnuna dəfələrlə qovuşdurardı.
 
Leyli gecə, şər, qaranlıq, əks cinsin nümayəndəsidir, təmsilçisidir. Məcnun dəlilik, çılğınlığın, hərəkətvericiliyin, kişilik kultunun  təmsilçisidir. Erkəklik kultudur. Şərqin metafizik yanaşmaları, ümumiyyətlə metafizik əxlaq kosmik  prosedurdur, dönümdür, əmsaldır. Burda kosmik ipuclarının dışındakı hər hansı bir elementin iştirakı, niyyəti məsələnin kökünə, mahiyyətinə təsir edib onu “yoldan” çıxara bilər. Erkək və dişi yaklaşımı gecə-gündüz sindromu olaraq Allahın yaradılış və təzahür elementlərini şüursal axınla, yolla canlıda kodlaşdırır. Gecə və gündüz nakam şəkildə sürəclərini, zaman, tale, yazı qavramlarını pozmadan davam etdirməlidirlər. Onlar qovuşduğu anda Allah özünü şüursal yollu canlıya tərəf saldığı rəhmanlıq, balans, nizam  koduna xəyanət edib səhnədən çıxar, öz sorumlu olduğu Məqamını dünyalarda, aləmlərdə, yaratdıqlarında  şəkilləndirib, dışa çıxara bilməz. Bu qarşılaşma və nakamlıq, birləşməmə katastrofu yalnız Allahın kainatda onsuz da var olan mahiyyətini hikmətə dönüşdürmə sürəci olaraq, şüursallığa əxlaq artımı əlavə etmək üçün və sonucda batini, gizlin olanlarını zahirə, dışa çıxarma, dışı Onsuz buraxmama gözəlliyidir demək mümkündür.
 
Təsəvvür edin ki, “Leyli və Məcnun” əsərlərinin hamısında sonuc etibarı ilə birləşmə gerçəkləşir və nələr baş verir? Hər şey bitir. Zaman bitir. Dövr qapanmır, bitir, gözəllik yoxa çıxır. Gözəlliyin davamiyyəti, dövriliyi, ilahiliyi çəkilir, əksilir, insanın kainatın bağrından və özünün varlığından məna aramaq, mahiyyət gəzmək, hikmətlər gəzmək sevdası qayba çəkilir. Elə bu yerdə qoca şərq ədəbiyyatı İslamın yönləndirməsinə, diktəsinə təzim göstərib ədəbiyyatını da itirmək istəmir. Ədəbiyyatı gerçək bir ölümsüzlük, kainatın içərisində həqiqi “rol”, “missiya” kimi qavramlara yer verəcək inamlara, EŞQ-ə qucaq açır. Dövriyyəyə eşq daxil olur. Özü də səssiz qədəmlərlə, xəfif ürpərişlərlə, nəvazişli eyhamlarla, nilufər axar-baxarlıqla, qızılgüllü rahiyələrin ağuşunda və sonucda sonsuz ürpərişlərlə, titrəşimlərlə, bədiyyat nöqtələri arasında güclü energetik dalğaların kontaktı, birləşimi və yenidən sonsuzluqlarda cəlayi-vətənçilik edən tənhalıqlarla, yalquzaqlıqlarla... bitməz bu sevda, tükənməz bu EŞQ deyə biləcəyin qədər.
 
Mənə elə gəlir ki, məhz Leyli və Məcnun adlı mövzuya əksər şərq şairlərinin müraciətində digər bir səbəb yəqin ki, mövzunun, hadisənin, dərdin adıdır. Ad məsələsi kəsinliklə vazkeçilməz ədəbi faktordur. Təbii ki, biz ədəbiyyatla bağlı söhbət edirik. Mövzunun adlanması deyil, dərdin, məsələnin, ədəbi problemi həll edəcək məsələnin adı olmalıydı və bu zənnimcə nəhayət “Leyli və Məcnun”  adıyla bərqərar oldu. Demək istədiyim odur, əgər mövzunun bu şəkildə yayğınlıq qazanmasında nakamlıq, bir-birinə qovuşmama isə, ikinci səbəbi mövzunun adıdır. Hə, bu ad altında mövzunun məğzini verib, sonucunu da dəyişmək mümkün olduğunu ağlınızın ucundan keçirirsiniz, deyilmi? Əsla, bu baş verə bilməzdi. Bu adı  vərəqinin başına yazan yazar, elə o andan etibarən tam bir bədii magiyanın əhatəsində özünü hiss edəcəkdi. Lelyi yazdığında Leyla zühur edəcək, xəyallarında Leylanı dünyanın keçilməz yerlərindən keçirəcəkdi. Məcnun yazdımı, iş bitdi, sən mövzuya tabe olacaqdın. Məcnun sözün əsl mənasında adı onu çağıraraq şam dibində əyləşmiş şairin hüzuruna gətirəcəkdi. Eləcə bir-birlərini o qərib şam işığının titrəyən kölgəsində baxışlarını tam rabitəyə gətirmiş şairin vücuduna doğru hərəkət edən iki növcavanın sonsuz yolçuluqları başlayacaqdı. Artıq burdan beləsini onlar bilməyəcəkdi. Burdan beləsi şairə qalırdı, qoca şərqin şam işıqlı şairlərinə hər dəfə də onların taleyi yenidən yazılacaqdı. Bir dəfə dünyaya gəlmiş, bir dəfə taleyi yazılmış bu iki əks cinsin nümayəndələrinin taleyi, həyatı, alın yazısı  və nəhayətdə kitabı yenidən, özü də dəfələrlə, özü də müxtəlif zamanlarda, müxtəlif əsrlərdə, müxtəlif məkan və dillərdə qələmə alınıb yazılacaqdı. Onlar bu qədər ölüb-diriləcəklərini heç xəyallarına gətirməzdilər. Bir kərəm doğulan bir kərəm də ölümlə şərəfləndirilib anlayışı onlar üçün, gerçəkdən keçərli olmayacaqdı. Bu yerdə qoca şərqin üç dildə yazan bic-bicəngə şairləri, kurnaz istedadlarını işə salıb, hər dəfə yenidən o iki nakamı Allahın hüzuruna doğru qoşduranda, bu yolun başında ikən, onlar hər dəfə də bilməyəcəklər ki, yenidən qovuşma mümkün deyildir. Ancaq dəfələrlə eyni xətt üzrə eyni minval və üsulla, sözlə, misra və poetik tutumla mühasirəyə salınıb, əsir alınıb bir qul kimi şərqin kağız meydanı üzərində  “sınaqdan” çıxarıldıqlarında, bəlkə də  (Leyli və Məcnun yəni) qovuşacaqlarına ümid eləsələr də, yenə də qovuşa bilməyəcəklərinin fərqində də olmamış deyildilər. Nəyə görə, şərqin bu kurnaz istedadlı şairləri bu əfsanənin fonunda bu iki gəncə hər dəfə Sizif əfsanəsinin yaşantılarını yaşadaraq, onları gedər-gəlməzə yollamaqla, yenidən gətirib-aparırdılar. Onlardakı bu mazaxizmlik nədəndir, hardandır? Onlar bu əzabdan, bu dəhşət saçan ah-nalədən insafa gəlib, könülləri yumşalıb bu iki gəncin başını buraxmır, onları həmişə səfil sərgərdan qul bazarındakı kimi bir tavrla zamana, dövrə satışa çıxarmaqla söz aludəçiliyinə tutulurdular. Onlardan bir top kimi istifadə eləməkləri bir yana, o topu vurarkən bütün yönləri, istiqamətləri buraxıb  o topu yalnız divara vururdular ki, yenidən geri qayıtsın. Buydu şərqin hiyləgər şairlərinin sözlə, anlayışla, ritmlə, poetikayla, mənayla insan taleyi fonunda top-top oyunları. Divara zərbəylə vurulan toplar.... məhz beləydi.( Yazıda mətləbi bu qədər uzatmağım indi anlaşıldımı, unudulmaz oxucu?)
 
Hər dəfə lələklərini mürəkkəbə batırıb vərəqlərin canına düşən  o  şairlər “Leyli və Məcnun”  yazarkən, tam da ALLAH-lıq iddiasına düşərək, o iki gəncin, nakam bikəslərin taleyini yazma kafirliyini, zülmünü kimsəyə bağışlamırdılar. Onlar, o tale yazanlar bunu hələ bir az da ballandıra-ballandıra, poetik, bədii boyalarla, üstəlik misilsiz ritmlərlə təkrarlayırdılar. Onlar bu yolla öz azarlarını çıxarırdılar canlarından. Onlar bu yolla, Allahın baxışlarını, nəzərini bu nakamlığın üzərinə çəkərək, fürsətdən istifadə edib, öz talelərini yenidən yazmaq səriştəsinə qapılırdılar. Onlar bu istedadlarını sınaqdan çıxarır, onlar tale yazmaq istedadlarını ancaq iki nakam gəncin taleyində sınaqdan çıxarmaqla, talebazlığa qurşanırdılar. Əsər tamamlandığında, tamameyi-süxəndən sonra, mən Allaham, Allah məndədir demək mümkün idi artıq. Bütün qoca şərq şairlərinin kaprizini, insiyativini, səriştəsini, talebazlıq istedadlarını Böyük Nəsimi oğurlayıb üzə çıxardı. Nəsimi həm də ona görə “Leyli və Məcnun”  adlı əsər yazmadı ki, o bu yolun, bu bazlığın, bu  bədii talebazlığın mazaxistliyini paylaşmaq istəmirdi, o təkbaşına onun hüzuruna çıxmaq niyyətindəydi. Əslində Nəsimi bütün şərq şairlərinin (o dönəmə qədər) ironiyasıydı. Nəsimi onlara ironiya edərək, bəsdirin, deyirdi. Bu qədər də başqalarının taleyi üzərindən Allahlıq, həqqlik iddiasına düşmək düzgün deyil. indi öz taleyinizin üzərindən heç bir vasitə kullanmadan, birbaşa olaraq Yaradanın işinə göz dikin! Kişi kimi, davranın! Haqqa uyğun yəni..
 
Eləcə bu Leyli və Məcnun adındakı konsantrasiyon, ekstaz yaradıcı  ilahi konfortluq əsla şərq şairlərinin kürəyini yerə vurmur, onların  işi davam etməsinə şirnikləndirici tərəfindən də bir parça verməyini gözdən qoymur, ihmal etmirdi.
 
Allahın ilk və son kitabı İnsandır. İlk Quran, Tövrat, Zəbur, İncil də insandır. İnsan Allahın bütün ayətlərini, surələrini özündə ehtiva edir. Bu gələn kitabların hamısı isə Allahın ilk kitabı olan insan, canlı kitabının təfsiridir. İnsan kitabının təfsiri-bəyanı, şərhi bu dörd kitabdır. Bu şərhlərin, təfsirlərin ən mükəmməli Qurandır. Beləliklə, Allahın canlı kitabı olan insanda gördüyünüz nə varsa, elə simasında belə, hamısı bir işarə, bir simvol, bir hərf, oxunuşdur. Ona görə də bizdə hələ də hürufilik anlaşılmaz qalır ki, məsələnin kökünü Qurana yox, İnsana dayatmaq, canlı ilahi kitaba bağlamaq gərəkir. Burdan yola çıxaraq “Leyli və Məcnun”  mövzusunun adından söhbət düşmüşkən, bu adların hər ikisini oluşduran hərflərin ayrı-ayrılıqda da  məsələnin ümumi ahənginə, mahiyyətinə bir işıq tutması, şərqin poeziya tipli ədəbiyyatında məqsədli, hesablanmış bir ədəbi qaydasına xidmətindən danışa biərik. (Bu həm də uzun və başqa mövzu olduğundan, yazımıza davam edəlim.)
 
Başqa bir unudulmaz dümsükləmə isə, metafizik şərq ədəbiyyatının özəlliyinə daxildir. Ümumiyyətlə, Allaha təslimolma, sonucdan düstur olaraq “ ONU tək çıxarma” anlayışı əsas götürülərək, yeri gələndə yazılan yazılarda imzalar da itə bilirdi. ( Təsəvvüf ədəbiyyatında bu qəbilədən olan yazarlar çoxdur.) Müəllif bunu bilərəkdən edirdi. Ya da özünü  bir yazara oxşadıb onu təqlid edərək 100-lərlə əsərlər yaradılırdı. Bu o zamanlar idi ki, sənət, yazı fərdə deyil, eqoya deyil, Qayba, kosmosa, Allaha, əxlaqa söykənir və onları sürəkli olaraq doğurur, var qılır, onları insan bətninə, ruhuna, şüuruna yem edirdi. Eləcə də, Leyli və Məcnun adıyla və mövzusuyla əsər yaradanların ədəbiyyatın yazılmamış qanunlarından birinin əsasına görə, insan, şəxs, fərd itdiyi kimi, qəbir də yox olduğu kimi, bu yazılan əsərlər də zahirini itirəcək, zahirində saxladıqları batinini bir gün üzə çıxarıb, daşa vuranda, artıq o batini çəkiyə əlavə ağırlıq, kölgə gərək deyil. Çünki bu yazılanların, qoşulanların, gözəlləşdirilənlərin zahiri itdikcə, çəkildikcə, batini Yaradıcı Gücə aid olur. Ona isə şərik çıxmaq ilahi yaradılış yasalarını alt-üst edər, bütün zərrəciklərə kimi nə varsa xaosa, günaha, qarqaşaya sürüklər. Bu prosesin baş verməsini anlayan şərqin mistik şairləri dirənişlərindən əl çəkməyərək, bu yerdə mövzuyla təkrar-təkrar haşr-nəşr olmaları baxımından özləri əsl Sizifə çevrilmiş, bu “yaradıcılıq prinsiplərini, qaydalarını” hardasa onları Yaradana bir töhfə kimi idrak etmiş, şəkilləndirmişlər.

pia.az










Bu xəbərə şərh yaz

Şərh əlavə olunmayıb


ƏDƏBİYYAT

design-img

Vernisaj

“Time” jurnalı dünyanın nüfuzlu şəxslərinin siyahısını açıqlayıb

bitmap-img3

Rakurs

Falçının zorladığı qızlardan dəhşətli açıqlamalar - Video

bitmap-img3

Seçmələr

Bakıdakı İsrail səfirliyində dialoq: “Rədd ol! Bura İsraildir!..”

bitmap-img3


Arxiv
Poliqon Informasiya Agentliyi

Powered by BizimHost - Designed by Camil.I




Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru