Xəbər xətti

21 OKTYABR

21:55 “Exit-poll”:"Kaxa Kaladze Tbilisi meri vəzifəsinə seçkilərdə 54% səs əldə edib"

21:50 Cüdoçumuz erməni rəqibinə qalib gəldi – Dünya çempionu oldu

21:40 Rusiya XİN Trampın İrana yönəlik mövqeyinə barmaq tuşladı - Məsuliyyətsizlikdir!

21:33 Ronaldodan növbəti xeyirxah addım

21:20 Gürcüstanda yerli idarəetmə orqanlarına seçkilər başa çatıb

21:06 “Android” əlavələrində boşluq aşkarlayanlar mükafatlandırılacaq

20:44 Dünyada ən çox universiteti olan ölkələr və Azərbaycan

20:25 “Taliban” Kabildəki partlayışa görə məsuliyyəti üzərinə götürüb

20:12 Ermənistan barəsində Azərbaycanda çəkilmiş film Rusiyada qadağan edildi

20:05 “İran nüvə proqramı ilə bağlı öhdəliklərinə sadiq qalıb“

19:55 Tərtərdə həyat yoldaşını qətlə yetirən şəxs polisə təslim olub

19:40 Azərbaycandan meyvə-tərəvəz ixracı 64% artıb

19:33 “Rusiyanın ən məxfi nüvə obyektlərində ABŞ bayrağı dalğalanırdı”

19:25 Trampdan Kennedi ilə bağlı qadağa: Məxfi sənədlər...

19:10 Bakıda pul və qızıl oğurluğu etmiş keçmiş məhkum tutuldu

18:50 Ərdoğan:“ABŞ-ı sivil ölkə adlandırmaq olmaz“

18:40 “Rusiyada evlərin qiyməti daha 2-3 il düşəcək“

18:35 Dünyanın ilk süni intellekt naziri

18:25 Topaz Premyer Liqası:“Neftçi” səfərdə “Kəpəz”i məğlub etdi

18:20 AŞPA məruzəçisi jurnalistin Kiyevdə saxlanılmasından narahatdır

18:12 Müəlliminin qızı Putinin əsas rəqibi olacaq?

18:05 Əfqanıstanda 25 terrorçu məhv edilib

17:50 Pan-Afrika Parlamentinin prezidenti Azərbaycana səfərə gəlir

17:33 Polis özünü Kür çayına ataraq intihar etmək istəyən gənc qızı xilas edib

17:25 "Yaxın 2 ildə Azərbaycanda kənd təsərrüfatı sektoru artacaq"

17:12 Müəmmalı sövdələşmə: “boz kardinal” kürdlərin əsas ixrac neft kəmərini aldı

17:05 Aldığı evin sənədləri saxta çıxmış Bakı sakini intihara cəhd edib

16:50 Gürcüstan DİN: Marneulidəki silahlı insidentin siyasətlə əlaqəsi yoxdur

16:44 Bakı-Xarkov-Kiyev avtobus reysi fəaliyyətə başlayacaq- Bu tarixdən

16:35 Demetdən Hülyaya cavab: “Sözləri məni dəli edir“

16:30 Nəcməddin Sadıkov ABŞ-a gedib

16:23 Gürcüstanda azərbaycanlıların yaşadığı rayona xüsusi təyinatlılar cəlb olunub

16:17 Kataloniyanın muxtariyyat statusu dayandırılıb

16:12 İsrail qırıcıları Suriyayazərbələr endirdi

16:05 CNBC: Bitkoinin qiyməti 10 min dolları ötəcək

16:00 Bakıda pul və qızıl oğurluğu etmiş keçmiş məhkum tutuldu

15:53 “Bizim oynadığımız qadın obrazına paxıllıq edirlər”

15:40 Türkiyə Azərbaycanla hərbi sazişi ratifikasiya edib

15:27 Çexiyada parlament seçkiləridir

15:21 Dünyanın ilk süni intellekt naziri fəaliyyətə başladı – Müsəlman ölkəsində

15:16 Rusiyaya aparılan 33 ton pomidorun idxalına icazə verilməməsinin səbəbi məlum olub

15:10 Müəmmalı sövdələşmə: “boz kardinal” kürdlərin əsas ixrac neft kəmərini aldı

15:03 “Sabah” qəzetinin yazarı “Qarabağ”ı təhqir etdi və üzr istədi

14:56 Münhendə naməlum şəxs bir neçə nəfəri bıçaqla yaralayıb

14:51 Proqnoz: Qlobal maliyyə böhranı daha 10 il davam edəcək

14:46 İsrail Əsədi hədələdi: “Daha ağır zərbələr endirəcəyik”

14:40 Direktor: “Qarabağ” “Atletiko” ilə matçda böyük nailiyyət qazandı”

14:33 “Qiymətlərin optimallaşması üçün monopoliya aradan qaldırılmalıdır”

14:28 İraq ordusu daha iki neft yatağını kürdlərin əlindən aldı

14:00 “Sabah” qəzetinin yazarı “Qarabağ”ı təhqir etdi

13:56 Azercell-dən “Hədsiz” İnternetlə və ilkin ödənişsiz iPhone8 əldə et!

13:51 Tərtərin Əskipara kəndində səyyar qəbul-görüş keçirilib

13:46 Kürdüstanın müstəqilliyi gündəmdən çıxır?

13:40 Azərbaycan e-imzanın tanınması üçün bır sıra ölkələrlədanışıqlar aparır

13:33 Dağlıq Qarabağda iki erməni hərbçi ölüb

13:27 İstanbuldan Bakıya gələn şəxsin baqajından soyuq silah tapıldı

13:22 Əfqanıstanda terror hücumu: Ölənlərin sayı 70 nəfəri ötüb

13:17 Həyat yoldaşını qətlə yetirən şəxs polisə təslim oldu

13:08 Kamran Əliyev yeni cərimələrlə bağlı mübahisələrə aydınlıq gətirdi

13:02 Bakıda intihara cəhdin qarşısı alınıb

12:56 Münhendə naməlum şəxs insanlara hücum edib

12:50 Birinci xanım paltarını muzeyə bağışladı

12:43 Malayziyada sürüşmə - Torpaq altında ölənlər və itənlər var

12:37 Qahirədə terrorçularla atışmada 54 xüsusi təyinatlı həlak olub

12:31 Zakir Həsənov müşavirə keçirib

12:25 Beynəlxalq Caz Festivalının açılışı olub

12:19 ABŞ-da aktiv neft quyularının sayı bu həftə də azalıb

12:13 Hava yenidən pisləşəcək: Leysan gözlənilir

12:06 Kataloniyanın taleyi həll olur - Nazirlər toplanır

12:01 Ramil Usubov Gəncədə şikayətçi vətəndaşları qəbul edib

11:56 Kiçik və orta sahibkarlara vergi güzəştləri tətbiq oluna bilər

11:49 Azərbaycan ət idxalı üçün xərclərini 91% artırıb

11:42 İtaliya polisi 15 milyon avroluq narkotik ələ keçirib

11:36 İrana qarşı sanksiyalar müzakirə olunacaq - ABŞ Konqresində

11:31 AŞ PA-dan Azərbaycana hücumlar Səməd Seyidovu bitirə bilər

11:26 Misirdə 4 avtomobilin toqquşması nəticəsində 16 nəfər ölüb

11:20 Azərbaycan Mərkəzi Bankı hərrac keçirəcək

11:13 Azərbaycan idmançıları yarışlardan 1 illik kənarlaşdırıldı

11:07 Qabil Hüseynli: “1993-cü ilin əvvəlində Qarabağı xilas etmək şansı böyük idi”

11:02 Rusiya XİN: İŞİD-lə mübarizədə istənilən addımları təqdir edirik

10:57 Baş alıb gedən “qara yumor”un, plagiatlığın qarşısını necə almalı...

10:50 Qızıl 9 dollardan çox ucuzlaşdı

10:45 Jirinovski: “Azərbaycan Rusiyanın tərkibinə daxil olmalıdır”

10:39 Ronaldo 370 yaralıya yardım etdi

10:33 İndoneziya sahillərində 5,3 bal gücündə zəlzələ olub

10:28 İşğalçıya çarpaz zərbə: Bakının “əli” güclənir, İrəvan şanssız qalır

10:23 Sabirabadda iki avtomobil toqquşub: Ölən və yaralılar var

10:18 Dünya birjalarında neft bahalaşıb

10:13 Atəşkəs 126 dəfə pozulub

10:09 Əfqanıstanın paytaxtı raket atəşinə məruz qalıb

10:05 Gürcüstanda yerli idarəetmə orqanlarına seçkilər keçirilir

10:00 Azərbaycanın D-8 ölkələri üçün əhəmiyyəti

0:57 S-400 Yaxın Şərqdə oyun qaydalarını dəyişdirir

0:44 Alim Qasımov haqda film çəkildi

0:38 İlk üzən elektrostansiya istifadəyə verilib

0:25 Rusiya: “Bir çox ölkə xüsusi əməliyyatlar keçirməlidir”

0:12 II Avropa Oyunlarının Atletlər Kəndinə azərbaycanlı rəhbər təyin olundu

0:02 Bu gün bürcünüz nələr vəd edir?

20 OKTYABR

23:58 Bacısını oğlanla görən 17 yaşlı gənc bıçağa əl atdı

23:44 Daha bir azərbaycanlı interpolun axtarışındadır

23:39 Şirin qazlı içkilər uşaqlarda sümük əriməsinə səbəb olur

23:26 Azərbaycandan aparılan 33 ton pomidor Rusiyaya buraxılmadı

23:11 “Gelandewagen”in istehsalı dayandırılıb

23:06 Qax sakini bədbəxt hadisə nəticəsində ölüb

22:59 Sərdar Cəlaloğlu Dəniz Baykalla olan görüşündən danışdı

22:44 “Bu bankda böyük məbləğdə pulu olanlara deyirlər ki, puldan imtina et”

22:39 “Kiyev-Bakı münasibətlərindəki pozitivlik heç də hamının xoşuna gəlmir”

22:25 FES rəhbərliyinə namizədlər - Siyahı

22:18 Rusiya helikopterləri terrorçuların bazasına endi

22:04 “Qanuni oğru” 3,6 milyon avro ödəyərək azadlığa çıxdı

21:56 Şəmkirdə 26 yaşlı oğlan öldürülüb

21:48 13 yaşlı yeniyetmə məktəbdə atəş açdı

21:34 Məşhur müğənninin evini yardılar

21:27 Axtarışda olan 26 nəfər həbs edilib

21:13 Misirdə silahlı toqquşma: 3 polis ölüb, 1 yaralı

21:07 Xaçmazda məktəbli itkin düşüb

20:55 FİFA futbol vətəndaşlığı ilə bağlı qaydalara yenidən baxacaq

20:47 Füzulidə top mərmisi tapılıb

20:35 Bu ilin 6 ayında ölkədə toplanılan qanın miqdarı açıqlanıb

20:29 Ölkəyə istilik veriləcəyi tarix açıqlandı


ƏDƏBİYYAT

...

Mario Varqas Lyosa: Romanlar yalan danışır

Tarix 12.01.17, 10:56

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


PİA.AZ Qismətin tərcüməsində Mario Varqas Lyosanın "Bədii ədəbiyyat yaşamaq sənətidirmi?" essesini təqdim edir


İlk hekayəmi yazdığım gündən bəri insanlar yazdıqlarımın “gerçək” olub-olmadığını soruşurlar. Cavablarım bəzən onları qane etsə də, nə qədər səmimi oluram olum, hiss edirəm ki, özümü tam ifadə edə bilməmişəm.
 
Romanların real, yaxud yalan olması bəzi insanlar üçün yaxşı, pis olması qədər vacibdir və əksər oxucular bilərəkdən, ya da inersiya ilə bu iki şeyi bir-biri ilə əlaqəndirirlər. Məsələn, İspan İnkvizisiyası Amerikadakı ispan koloniyalarında romanların çapını, ya da idxalını, mənasız və cəfəng, həqiqətdən uzaq hesab etdiyi üçün və yerli əhalinin mənəviyyatına zərər verə bilər deyərək yasaqlamışdı. Buna görə də 300 il boyunca ispan əsilli amerikalılar romanı ancaq gizlicə oxuya bildi və ispan Amerikasında ilk roman yalnız müstəqillikdən sonra, 1816-cı ildə Meksikada çap olundu. Müqəddəs Məhkəmə təkcə bəzi əsərləri yox, bütöv bir ədəbi janrı yasaqlayaraq istisnasız bir həqiqəti təsbit etmişdi: Romanlar həmişə yalan danışır, həyatı yalnış təqdim edir. İllər əvvəl bu despot fanatikləri lağa qoyan bir yazı yazmışdım. İndi isə düşünürəm ki, İspan İnkvizisiyası tənqidçilərdən və romançılardan qabaq bədii ədəbiyyat təbiətini, dağıdıcı cəhətlərini ilk anlayan qurumdur.
 
Əslində romanlar yalan danışır, başqa cür ola da bilməz, amma bu, məsələnin təkcə bir hissəsidir. Digər hissəsi isə romanların yalandan ancaq örtülü formada, olmamış kimi istifadə etməsi və ifadəsi mümkün olan qəribə bir reallığı ifadə etməkləridir. Bu cümlə qulağa həftəbecər kimi gələ bilər, amma əslində çox sadədir. İnsanlar öz talelərindən razı deyillər və az qala hamısı – varlı-yoxsul, ağıllı-sıravi, məşhur-sadə –  yaşadıqlarından fərqli bir həyat istəyirlər.  Bu istəyi (hiyləgərcəsinə) doyuzdurmaq üçün bədii ədəbiyyat meydana çıxıb. Romanlar ona görə yazılır və oxunur ki, insanlara yaşamadıqlarını boyunlarına almadıqları həyatlar təqdim edilsin. Hər romanın mahiyyətində bir istək və qəbul etməmək elementi var.
 
Bəs yaxşı, bu o deməkdir ki, roman irrealdır? Cosef Konradın introvert quldurları, Prustun mürgülü aristokratları, Kafkanın anonim, təzyiq altındakı balaca adamları və Borxesin hekayələrindəki müdrik, metafizik xarakterlər bizimlə maraqlanmadıqları üçün və təcrübələri ilə özümüzü onlarla eyniləşdirə bilmədiyimiz üçünmü bizə təsir edir, bizi həyəcanlandırırlar? Qətiyyən yox. Burada diqqətli olmaq lazımdır, çünki bədii əsərdəki doğrular və yalnışlarla bağlı bu yol tələlərlə doludur və bizi cəzb eləyən hər vahə adətən bir ilğımdır.
 
Bir roman həmişə yalan danışır nə deməkdir? İlk romanım “Şəhər və itlər”dəki hadisələrin – guya – baş verdiyi hərbi məktəbə iftira atdığımı düşünüb romanımı yandıran Leonisio Prado Hərbi məktəbinin tələbələrinin anladığı mənada yox. Başqa bir romanım “Culiya xala və cızmaqaraçı”da ondan bəhs etdiyini zənn edən və sonra bədii əsərin təhrif etdiyi gerçəkləri düzəltmək üçün özü bir kitab yazan birinci həyat yoldaşımın düşündüyü kimi də yox. Hər iki əsər də, təbii ki, xatirələrdən çox əlavələr, təhriflər və mübaliğələrlə doludur; onları yazanda heç vaxt romandan kənardakı insanlara, ya da hadisələrə sadiq qalmağı düşünməmişəm. Yaddaşımda hələ də diri olan və fantaziyamı işə salan təcrübələrlə yazmağa başladım və o materiala mümkün qədər sadiq qalmamağı düşündüm. Romanlar həyatı olduğu kimi ifadə etmək üçün yox, nəsə əlavə edərək dəyişdirmək üçün yazılır. Fransız yazıçı Restif de la Bertonun qısa romanlarında reallıq  XVIII əsr Fransız ənənələrinin kataloqunu tərtib etmişcəsinə əks olunub. Fəqət ənənələrin bu cür sadalanmasında hər şey reallığı xatırlatsa da, başqa, balaca və inqilabi bir şey daha var: bu dünyada kişilər qadınlara bədən cizgilərinin saflığı, zərifliyi, mənəvi zənginlikləri üçün yox, təkcə ayaqlarının gözəlliyinə görə aşiq olurlar.             
 
Hər romançı, daha az qaba, daha açıq və daha şüursuz şəkildə reallığı yenidən yaradır və möhtəşəm Restifin səmimiliklə etdiyi kimi, ya bəzəyir, ya da sönükləşdirir. Romançının öz ilişib qaldığı şeyləri də ətə-cana gətirdiyi bu incə, ya da kobud əlavələr (reallığa edilmiş əlavələr) bədii əsərin yeniliyini əmələ gətirir. Bədii əsərin dərinliyi onun ümumi ehtiyacları nə qədər dolğunluqla ifadə etməsi, eləcə də fərqli zaman və məkanlarda nə qədər çox oxucunun öz qaranlıq, narahat demonlarını bu separat sızıntılarda tapması ilə bağlıdır. Mən romanlarımda real xatirələrlə konkret bir əlaqə yaratmağa çalışardımmı? Əlbəttə. Amma həqiqi hadisələri adi formada ifadə etməyin və personajları bioqrafiyaları əllərinə əlcək kimi oturacaq şəkildə təsvir etməyin darıxdırıcılığında ilişib qalsaydım belə, romanlarım olduğundan daha çox, ya da daha az real olmazdılar.
 
Bir bədii əsərin gerçəkliyini, ya da saxtalığını müəyyənləşdirən şey hadisələrin baş verib-verməməsi yox, yaşanmamış, amma yazılmış olmağı, həqiqi təcrübələrdən yox, sözlərdən ibarət olmasıdır. Sözə çevrilən hadisələr dərin bir metamorfoza keçirir. Gerçəklik – iştirak etdiyim qanlı müharibə, sevdiyim qızın qrotesk profili – bir dənədir, amma onu ifadə edən işarələr sonsuzdur. Bunların bəzilərini seçib, digərlərini göz ardı edərək romançı birini seçir və sonsuz sayda olan başqa variantları öldürür. Beləcə, romançı təbiəti dəyişdirir və təsvir edən təsvir edilən olur.
 
Burada təkcə realist romançılardan, romanlarında oxucuların öz reallıq təcrübələrinə əsasən inandırıcı hesab etdikləri realist məktəbdən, ya da ənənədən danışıram. Reallıqla uzlaşmayan və irreal olduğu bilinən dünyaların ifadə olunduğu fantastik növdə, reallıqla qurmacanın əlaqəsi problemsiz görünə bilər. Əslində eyni problemdir, amma başqa formada. Fantastikanın “irrealığı” oxucu üçün bir simvol, bir alleqoriya, başqa sözlə desək,  “həyatda baş verməsi mümkündür” şəklində gördüyü reallıqların və təcrübələrin təsviridir. Əsas məsələ budur: qurmacadakı doğrunun, ya yalnışın sərhəddini müəyyənləşdirən, hadisələrin “gerçəkliyi” ya da “fantastikliyi” deyil.
 
Bu ilk metamorfozada, yəni hadisələrə vurulan söz damğasının yanında o qədər də vacib olmayan başqa bir şey də var: zamanın damğası. Real həyat dayanmadan axır, xaotikdir, qarışıqdır, hər hekayə başqa hekayə ilə birləşir və buna görə də nə əvvəli var, nə də sonu . Qurmacada təsvir olunan həyat başgicəlləndirici xaosun, sıranın, sistemin, səbəb-nəticənin, əvvəl-axırın qazanılmış bənzətmələrdir. Bir romanın əhatə dairəsi təkcə yazıldığı dillə yox, zaman içindəki sxemiylə, mövcud olanın içində özünü necə göstərməsiylə, fasilələr və sürətlənmələrlə, təhkiyəçinin nəql etdiyi zamanı açıqlamaq üçün istifadə etdiyi xrononolji baxış bucağı da ilə də müəyyənləşir. 
 
Sözlərlə hadisələr arasındakı uzaqlıq həqiqi zamanla bədii zaman arasındadırsa, burda uçurum var. Bədii zaman müəyyən psixoloji effektlər doğurmaq üçün kəşf olunmuş alətdir. Orada keçmiş indidən sonra ola bilər – nəticə səbəbdən əvvəl gələ bilər – Alexo Karpentiyerin qoca bir kişinin ölməsi ilə başlayan və anasının bətninə düşməsinə qədər qayıdan “Toxuma səyahət” adlı hekayəsindəki kimi. Ya da əksər klassik romanlar kimi, təhkiyəçinin içindən nəql etdiyi, yaxın keçmişə heç vaxt çatmayan çox uzaq bir keçmiş ola bilər. Ya da Bekketin əsərlərində olduğu kimi, keçmişi ya da gələcəyi olmayan sürəkli bir indiki zaman ola bilər. Ya da, keçmiş, indi və gələcəyin birgə mövcud olduğu və bir-birini dağıdıb yox etdiyi bir labirint ola bilər, Folknerin “Səs-küy və hiddət” romanındakı kimi.
 
Romanların bir əvvəli, bir də sonu var, ən yumuşaq və elastik romanlarda belə, həyat hiss edilən bir məna qazanır, çünki romanlarda içinə batdığımız real həyatın bizə heç vaxt təklif etmədiyi bir baxış bucağı təklif olunur. Bu sistem uydurmadır, həyatı yenidən yaradırmış kimi görünərkən, onu barmaq eləyən hiyləgər romançının əlavələridir. O, həyatın miqyasını kiçildərək onu oxucunun çata biləcəyi yerə qoyan söz sırası içində təqdim edərkən, qurmaca ona bəzən zərifliklə, bəzən vəhşicə xəyanət edir. Beləcə, oxucu onu ittiham edə bilər, başa düşə bilər və ən vacibi də onunla gerçək həyatın heç vaxt təklif etmədiyi bir toxunulmazlıq içində yaşaya bilər.
 
Onda bədii əsərlə qəzet xəbəri, ya da tarix kitabı arasındakı fərq nədir? Onlar da sözlərdən ibarət deyilmi? Onlar da təhkiyənin süni zamanı içində gerçək zamanın sərhədsiz leysanına düşmürlərmi? Nəyin gerçək olduğuna yaxınlaşanda, söhbətin mövzusu bir-birinə zidd olan strukturlar olur: roman həyata üsyan edir və onu əzir, digər janrlar həyatın köləsi olur. Hər iki nümunədə doğruluq və aldatma anlayışları müxtəlif cür işləyir. Jurnalistikada, ya da tarixdə yazılanla onun qarşılığı olan gerçəyin nə qədər uyuşması vacibdir; yaxınlaşdıqca doğru olur, uzaqlaşdıqca yalnış. Mişelenin “Fransız inqilab tarixi”, ya da Preskotun “Perunun fəthi” əsərlərinin “roman kimi” olduğunu demək onları tənqid etməkdir, çünki bu o deməkdir ki, onlar mənbə kimi dürüst deyillər. “Hərb və sülh”də Napaleonun Rusiya səfəri ilə bağlı tarixi xətaların siyahısını tutmaq vaxt itkisidir; romanın doğruluğu reallığa bağlı deyil.
 
Bəs yaxşı onda nəyə bağlıdır? Öz inandırmaq gücünə, nəql etdiyi fantaziyanın ötürülmə qüvvəsinə və ecazına. Hər yaxşı roman düzünü deyir və hər pis roman yalançıdır. Bir romanın “düzünü deməsi” oxucunun bir xəyalı təcrübədən keçirməsidir, “yalan danışması” isə bu bədii yalanın alınmaması deməkdir. Bu baxımdan roman əxlaq ötəsidir, ya da başqa cür desək, əxlaqı özündədir; doğruluğu və yalnışlığı sadəcə estetik meyarlardadır.   
 
Yuxarıdakı sözlərim qurmacanın əsassız bir uydurma, dəyəri olmayan bir hoqqabazlıq olması kimi başa düşülə bilər. Amma əksinə, qulağa nə qədər çılğınca gəlir-gəlsin, qurmacanın kökləri insan təcrübəsinə batıb, ondan qidalanır və bu qidanı ona geri qaytarıb onu doyurur. Qurmaca tarixində tez-tez təkrarlanan temalardan biri də romanların gerçək olması və həyatın romanlardakı kimi olduğunu zənn etmək olub. Cəngavərlər haqqındakı kitablar “Don Kixot”un başını xarab eləyərək onu əldə qılınc yel dəyirmanlarına hücum etdirib. Emma Bovarinin faciəsi, əgər Floberin personajı oxuduğu romantik romanlardakı qadın qəhrəmanlar kimi olmaq istəməsəydi, qətiyyən baş verməyəcəkdi. 
 
Reallığın qurmaca kimi olduğunu inandıqları üçün Don Kixot və Emma Bovari dəhşətli təlatümlər keçirirlər. Onları buna görə ittiham etmək olarmı? Xeyr, hekayələr bizi həyəcanlandırır və heyrətləndirir; qurmacanı təcrübədən keçirməyə imkan verən bu imkansız prinsipiallıq insan növünü şərəfləndirən idealist mövqeyin bir işarəsidir. Olduğundan başqa cür olmağı istəmək insanın ən insani arzusudur. Bu, tarixdə ən yaxşıya və ən pis şeylərə səbəb olub, eləcə də bədii əsərlərin dünyasında.
 
Romanları oxuyanda biz təkcə özümüz olmuruq, həm də romanın bizi özünə çəkən  əfsunlanmış varlıqları oluruq. Bu, bir metamorfozadır; həyatın bizi boğan məngənəsi açılır və biz çölə çıxıb başqası oluruq, qurmacanın bizim malımıza çevirdiyi təcrübələri dolayı yolla yaşayırıq. Gözəl bir röya, ətə-cana gələn bir xəyal olan qurmaca, dəhşətli bir parçalanmanı birləşdirərək, təkcə bir həyatı olsa da, min dənə arzusu olan biz şikəst varlıqları tamamlayır. Real həyat ilə onun daha zəngin, daha dəyişkən olmasını istəyən arzular və xəyallar arasındakı bu boşluq qurmacanın ərazisidir.
 
Hər bədii əsərin qəlbində bir etiraz alovlanır. Yazıçılar bunları yaşaya bilmədikləri üçün yaradıblar və oxucular (inananlar) bu xəyali varlıqlarda öz həyatlarını zənginləşdirəcək sifətlər və macəralarla qarşılaşırlar. Qurmacanın yalanları ilə ifadə edilən reallıq budur – yaşadığımız yalanlar, bizə təsəlli verən, həsrətlərimizi və ümidsizliklərimizi dəf eləyən yalanlar. Romanı – bədii yalanları cəmiyyət özü doğurub, bəs cəmiyyət haqqında romanın şahidliyinə nə qədər inanmaq olar?
 
Bədii əsərlərdəki insanlar həqiqət eləmi olublar? Müəyyən mənada hə, çünki elə olmaq istəyirdilər, sevərkən, əzab çəkərkən, sevinərkən özlərini o cür görürdülər. O yalanlar həyatlarını yox, onları yönləndirən demonlardan – onları sərxoş edən və həyatlarını dözüləsi edən fantaziyalardan bəhs edir. Bir epoxa təkcə ətdən-sümükdən ibarət varlıqlardan yox, həm də onları həbs edən sərhədləri qırmaq üçün insanların çevrildiyi xəyali varlıqlardan ibarətdir. Romanlardakı yalanlar necə gəldi deyil, həyatın çatışmazlıqlarını doldurmaq üçündür. Buna görə yaşanan həyat dolu və mütləq görünür, insanlar hamını əhatə edən bir inancla qismətlərinə razı olanda, romanlar heç bir işə yaramır. Dindar mədəniyyətlər şeir və dram əsəri yaradır, roman yox. Qurmaca əsərlər inancın böhrana girdiyi, bir şeyə inanmaq lazım gələndə, birləşdirici, güvəniləsi mütləq inancın bölünüb dağıldığı, dünya və sonrası haqqında şübhəyə düşülən cəmiyyətlərin sənətidir.
 
Hər roman post-əxlaqi olduğu kimi, içində bir şübhə toxumu də daşıyır. Dindar mədəniyyətlər böhrana düşəndə, həyat nəzarətedici sistemlərdən, doqmalardan və əmrlərdən xilas olur və bir xaos yaranır. Bu, qurmaca üçün ən yaxşı andır. Bədii ədəbiyyat süni müstəvidə sığınacaq, təhlükəsizlik, real həyatı körükləyən, amma doyura bilməyən, ya da qova bilməyən, arzular və qorxular üçün sərbəst ərazilər yaradır. Bədii ədəbiyyat həyatın müvəqqəti vəkilidir. Reallığa qayıtmaq, kasıblığın, arzu etdiyimizdən daha az olduğumuzun qəddar bir təsdiqidir. Qurmaca fantaziyanı qamçılayaraq insanın doyumsuzluğunu müvəqqəti də olsa, yüngülləşdirir, amma həm də körükləyir. 
 
İspan İnkvizisiya bu təhlükəni başa düşmüşdü. Real həyatda yaşanmamış şüylərin bədii əsərdə olması əndişə qaynağıdır, dünyaya üsyan etməyə və qurumları qarşı asi bir münasibətə çevrilə biləcək təhlükədir. Həyatın başı üstə durub onu nəzarət altına almaq istəyən rejimlərin qurmaca əsərlərə qarşı inamsız olması və onları senzuraya məruz qoyması buna görə başa düşüləndir. Öz mənliyindən çıxıb başqası olmaq, xəyalda belə olsa, daha az kölə olmaq və azadlığın risklərini təcrübədən keçirmək üçün bu ən yaxşı yoldur.
 
“The New York Times Books”, 1984, 7 oktyabr(Sim-sim.az)

pia.az
 










Bu xəbərə şərh yaz

Şərh əlavə olunmayıb


ƏDƏBİYYAT

design-img

Vernisaj

Türkiyə Azərbaycanla hərbi sazişi ratifikasiya edib

bitmap-img3

Rakurs

BDU-nun dosentindən nazirə və DİM sədrinə açıq məktub

bitmap-img3

Seçmələr

Polisə silahlı basqın edənlər məlum olur - “Hafka”nın həbs xəbəri yayıldı

bitmap-img3


Arxiv
Poliqon Informasiya Agentliyi

Powered by BizimHost - Designed by Camil.I




Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru