Xəbər xətti

25 FEVRAL

0:58 Qabil Hüseynli: “Müharibə riski xeyli yüksəkdir”

0:56 Zanyer: “Qarabağda böyük eskalasiya baş verdi”

0:42 Azərbaycanlı futbolçu Avroliqada həftənin ən yaxşısı oldu

0:39 İsrailin daha bir fantastik silahı - “Dəmir şüa“

0:25 Orxan Pamuk Rusiyada mükafatlandırıldı

0:12 Vaqif Cavadov: “Messiyə çatan futbolçu yoxdur”

0:05 Bu gün bürcünüz nələr vəd edir?

24 FEVRAL

23:54 Türkiyə və Ukrayna viza rejimini sadələşdirirlər

23:48 SSRİ-nin gimnastika əfsanəsi Olimpiya medallarını satır

23:31 Argentinada iki sərnişin avtobusu toqquşub

23:29 “Heyvanları bəzi insanlardan çox istəyirəm”

23:15 ABŞ-da məscid yandırılıb

23:02 Qardaşlar dalaşdı, biri xəsarət aldı

22:56 Ərdoğan: “Ölüm cəzası üçün referenduma gedə bilərik”

22:41 ““Fərat qalxanı” əməliyyatı məqsədinə çatdı”

22:37 Bakı sakini intihara cəhd edib



22:24 İraqda terror: 15 ölü

22:11 UEFA “Seltik” klubunu cəzalandırıb

22:09 450 min yeni iş yeri açılacaq

21:55 Xalq artisti: “Zəmanə adamı deyiləm”

21:41 136 diplomat ailələri ilə birgə Berlinə sığındı

21:38 İordaniya qırıcısı Səudiyyə Ərəbistanında qəzaya uğradı

21:25 Tramp: “KİV insanlığın düşmənidir”

21:14 Saatlıda yol qəzası: sürücü öldü

21:02 Polkovnik: “Ermənistan “müharibə olacaq” fikri ilə fəallaşıb”

20:56 Türkiyə Əl Babla bağlı bəyanat verdi

20:43 Bankların dollar özbaşınalığına son qoyulacaq

20:37 “Azərbaycanlılar və ermənilər arasındakı fərq budur”

20:23 BƏƏ qadın səfirə görə Latviyaya nota göndərdi

20:11 ABŞ ilk dəfə Avropada F-35 qırıcılarını yerləşdirəcək

20:00 Cocuq Mərcanlıda 1 050 ədəd qəlpə aşkar edilib

19:53 Avtomobil parklanmasında inqilabi yeniliklər

19:48 “Qarabağ münaqişəsi zonasındakı vəziyyət narahatlıq doğurur”

19:44 “Qarabağ” klubu Şəhidlər Xiyabanına yürüş təşkil edəcək

19:40 Türkiyə XİN Xocalı qətliamı ilə bağlı bəyanat yaydı

19:36 Milli Məclis Xocalı soyqırımı ilə əlaqədar qərar verdi

19:33 “Girovların götürülməsi beynəlxalq hüququn ciddi şəkildə pozulmasıdır”

19:29 ““Cənub Qaz Dəhlizi” 1994-cü ildə başlanan siyasətin çox sanballı davamıdır”

19:25 Ombudsman: “Bir sıra məhkəmə qərarları icra edilməyib”

19:21 İlham Əliyev qəbul imtahanları ilə bağlı sərəncam imzaladı

19:17 “CinemaPlus” “Xoca” filmini pulsuz nümayiş etdirəcək

19:12 “Mehriban Əliyevanın Birinci vitse-prezident təyin olunması müsbət nümunədir”

19:09 “Qaçqınkom”a daha bir səlahiyyət verildi

19:04 DBNX: “Quş qripi” xəstəliyinin törədicisi aşkar edilməyib

19:01 Cənub Qaz Dəhlizi ilə bağlı Bəyannamə imzalandı

18:55 Şamaxıda DİN Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinin təşəbbüsü ilə tədbir keçirilib

18:51 İlham Əliyev sərəncam imzaladı

18:46 İlham Əliyev Küveyt rəhbərlərini təbrik edib

18:42 Əmanətçilərə 725 milyon pul verilib

18:38 Lerikdə Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü anılıb

18:34 Bakıda yol qəzası: 2 yaralı

18:30 Eldar Mahmudovun adamı məhkəmədə təhqir olundu və...

18:25 Abşeronda 15 evdən oğurluq edən şəxslər tutuldu

18:21 Mehriban Əliyeva: “Yeni təyinat qarşıma artıq yeni hədəflər qoyur, yeni imkanlar açır”

18:17 “Müstəqil, güclü və sabit Azərbaycanda maraqlıyıq”

18:12 Bakı Sülh Platformasının xaricdə ilk təqdimatı keçirildi

18:09 Ayaz Mütəllibov: “Xüsusi rabitə ilə Xankəndinə zəng vurub dedim ki,...”

18:05 Azercell-də ilkin odənişsiz iPhone 7 cəmi 109 AZN-a!

17:56 Azıx mağarasında tədqiqat aparan bir qrup əcnəbi barədə cinayət işi açılıb

17:53 Qaradağda Xocalı faciəsinin 25-ci ildönümünə həsr olunmuş tədbir keçirilib

17:51 Trampın yeganə hicablı müşaviri istefaya getdi

17:46 Dollar qarşıdakı 3 gündə neçəyə olacaq?

17:37 İstanbul Birjasının sədri: “Forex”in qumardan fərqi yoxdur”

17:32 ““Cənub Qaz Dəhlizi” Azərbaycanın regional mövqeyini gücləndirəcək“

17:27 “Birdəfəlik müharibə edək, ya ölək, ya qalaq”

17:22 Çempionlar Liqasının ən yaxşısı bəlli oldu

17:08 “Cəbhədə təxribatların sayı artacaq“ - Sabiq nazir

17:04 Hacıqabulda “Xocalı-Azərbaycan tarixinin qanlı səhifəsi” adlı tədbir keçirilib

17:00 Azərbaycanda narkoman qadınların sayı artıb

16:55 Suriyada 2 türk hərbçi ölüb, 3-ü yaralanıb

16:50 “Mən bilmirəm, sən həmin ifadəni verəndə xəstə olmusan, ya yox”

16:43 6 ölkə BMT-də səsvermə hüququndan məhrum edildi

16:41 “Facebook”da beynəlxalq pulköçürmə sistemi də olacaq

16:38 “Süni qiymət artımına qarşı İqtisadiyyat Nazirliyinin apardığı siyasət gülüncdür” - Eyyub Hüseynov

16:32 Veysəloğlu Şirkətlər Qrupu növbəti qanvermə aksiyasını həyata keçirib

16:27 Sosial evlərin ikinci layihəsi üçün torpaq ayrıldı

16:22 Şamaxıda Xocalı Soyqırımı anılıb

16:18 “Whatsapp“ın yeni funksiyası bəyənilmədi

16:13 “Təhlükəsizliyimizə əsas təhdid terrorizm və radikalizmdir“

16:09 Cəlilabadda Xocalı faciəsi qurbanlarının xatirəsi yad edilib

16:03 Obama Fransa prezidenti ola bilər

15:58 Füzulidə kənd təsərrüfatının inkişafına həsr olunan müşavirə keçirilib

15:53 Ağdaşda ağır qəza: ölən və yaralılar var

15:49 Türkiyə: “Suriyadan çıxacağıq”

15:44 “Narkomaniyaya yox deyək” - Tərtərdə tədbir

15:40 Rihanna “ilin ən xeyirxah insanı“ seçildi

15:36 Azərbaycanda hərbi sirləri oğurlayan iki casus yaxalandı

15:31 Səbail rayonunda Xocalı faciəsinin 25-ci ildönümü anılıb - Fotolar

15:27 Buraxılış imtahanlarında inşalara verilən tələblər açıqlanıb - Siyahı

15:22 Qənirə Paşayeva MM-də Xocalı soyqırımı ilə bağlı çıxış edib

15:18 Nəsimi rayonunda Xocalı faciəsinə həsr edilmiş silsilə tədbirlər davam edir

15:13 İsa Qəmbər və Arif Hacılı prokurorluğa çağırıldı

15:09 Xocalı soyqırımına həsr olunmuş anım tədbiri keçirilib - Nərimanovda

15:05 Həbsdəki biznesmendən dəhşət saçan açıqlamalar

14:59 Bərdə İdarəetmə və Texnologiya kollecində “26 fevral – Xocalı soyqırımı” anım tədbiri keçirilib

14:55 Barak Obama Ukraynada dövlət çevrilişində ittiham edildi

14:52 Lerikin kəndində yenidən çovğun olub - Yol bağlanıb

14:51 İraq ordusu Mosulun qərb rayonlarına hücuma keçib

14:46 Yanvar ayında azərbaycanlılar Türkiyədə 54 ev alıb

14:41 Təyyarə sərnişinləri bir ölkədən digərinə ayaq üstə uçmalı olublar

14:35 “Xocalıdan siyasi oyun kimi istifadə edənlər öz istəyinə nail oldu”

14:29 “Sevgi olmayacaq”- İlqar Muradov

14:24 Həmsədrlər martın ortalarında regiona səfər edəcəklər

14:11 Bahar Muradova: “Müharibə qərarı vermək Ali Baş Komandanın işidir”

14:06 Cəlilabad-Yardımlı avtomobil yolunda iri çatlar yaranıb

14:01 Ərdoğanın Rusiyaya səfərinin tarixi açıqlandı

13:56 “Uzun yollar” sənədli filmi təqdim edildi

13:52 Salam, Xocalı!

13:47 Təbrizdə partlayış: 4 nəfər yaralandı

13:42 Jurnalisti çox gözəl olduğuna görə işdən qovdular

13:37 “Mən xoşum gəlməyən şeydən danışmıram, susuram”

13:33 Şamaxıda Xocalı soyqırımının ildönümü ilə əlaqədar silsilə tədbirlər keçirilir

13:29 “Qərb XX əsrin ən vəhşi qətliamı olan Xocalı soyqırımına göz yumur”

13:25 “Evə nə vaxt gəldiyini bilmirəm” - Emma

13:21 “Biz artıq ağlaşma üzərində köklənməyəcəyik” - Spiker

12:53 “Bu dəhşətli cinayəti törədənlər mühakimə olunmalıdır” – Prezident

12:49 “Müharibə uşaqların gözü ilə” - Nərimanovda inşa müsabiqəsi

12:45 Kafkanı tanıyanlar və tanımayanlar

12:40 İslam dünyası məzhəb müharibəsi astanasında: Azərbaycan poliqon kimi seçilə bilər

12:36 Habil Qurbanov Zaqatalada təhsili iflic edib - Araşdırma



ƏDƏBİYYAT

...

Mario Varqas Lyosa: Romanlar yalan danışır

Tarix 12.01.17, 10:56

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


PİA.AZ Qismətin tərcüməsində Mario Varqas Lyosanın "Bədii ədəbiyyat yaşamaq sənətidirmi?" essesini təqdim edir


İlk hekayəmi yazdığım gündən bəri insanlar yazdıqlarımın “gerçək” olub-olmadığını soruşurlar. Cavablarım bəzən onları qane etsə də, nə qədər səmimi oluram olum, hiss edirəm ki, özümü tam ifadə edə bilməmişəm.
 
Romanların real, yaxud yalan olması bəzi insanlar üçün yaxşı, pis olması qədər vacibdir və əksər oxucular bilərəkdən, ya da inersiya ilə bu iki şeyi bir-biri ilə əlaqəndirirlər. Məsələn, İspan İnkvizisiyası Amerikadakı ispan koloniyalarında romanların çapını, ya da idxalını, mənasız və cəfəng, həqiqətdən uzaq hesab etdiyi üçün və yerli əhalinin mənəviyyatına zərər verə bilər deyərək yasaqlamışdı. Buna görə də 300 il boyunca ispan əsilli amerikalılar romanı ancaq gizlicə oxuya bildi və ispan Amerikasında ilk roman yalnız müstəqillikdən sonra, 1816-cı ildə Meksikada çap olundu. Müqəddəs Məhkəmə təkcə bəzi əsərləri yox, bütöv bir ədəbi janrı yasaqlayaraq istisnasız bir həqiqəti təsbit etmişdi: Romanlar həmişə yalan danışır, həyatı yalnış təqdim edir. İllər əvvəl bu despot fanatikləri lağa qoyan bir yazı yazmışdım. İndi isə düşünürəm ki, İspan İnkvizisiyası tənqidçilərdən və romançılardan qabaq bədii ədəbiyyat təbiətini, dağıdıcı cəhətlərini ilk anlayan qurumdur.
 
Əslində romanlar yalan danışır, başqa cür ola da bilməz, amma bu, məsələnin təkcə bir hissəsidir. Digər hissəsi isə romanların yalandan ancaq örtülü formada, olmamış kimi istifadə etməsi və ifadəsi mümkün olan qəribə bir reallığı ifadə etməkləridir. Bu cümlə qulağa həftəbecər kimi gələ bilər, amma əslində çox sadədir. İnsanlar öz talelərindən razı deyillər və az qala hamısı – varlı-yoxsul, ağıllı-sıravi, məşhur-sadə –  yaşadıqlarından fərqli bir həyat istəyirlər.  Bu istəyi (hiyləgərcəsinə) doyuzdurmaq üçün bədii ədəbiyyat meydana çıxıb. Romanlar ona görə yazılır və oxunur ki, insanlara yaşamadıqlarını boyunlarına almadıqları həyatlar təqdim edilsin. Hər romanın mahiyyətində bir istək və qəbul etməmək elementi var.
 
Bəs yaxşı, bu o deməkdir ki, roman irrealdır? Cosef Konradın introvert quldurları, Prustun mürgülü aristokratları, Kafkanın anonim, təzyiq altındakı balaca adamları və Borxesin hekayələrindəki müdrik, metafizik xarakterlər bizimlə maraqlanmadıqları üçün və təcrübələri ilə özümüzü onlarla eyniləşdirə bilmədiyimiz üçünmü bizə təsir edir, bizi həyəcanlandırırlar? Qətiyyən yox. Burada diqqətli olmaq lazımdır, çünki bədii əsərdəki doğrular və yalnışlarla bağlı bu yol tələlərlə doludur və bizi cəzb eləyən hər vahə adətən bir ilğımdır.
 
Bir roman həmişə yalan danışır nə deməkdir? İlk romanım “Şəhər və itlər”dəki hadisələrin – guya – baş verdiyi hərbi məktəbə iftira atdığımı düşünüb romanımı yandıran Leonisio Prado Hərbi məktəbinin tələbələrinin anladığı mənada yox. Başqa bir romanım “Culiya xala və cızmaqaraçı”da ondan bəhs etdiyini zənn edən və sonra bədii əsərin təhrif etdiyi gerçəkləri düzəltmək üçün özü bir kitab yazan birinci həyat yoldaşımın düşündüyü kimi də yox. Hər iki əsər də, təbii ki, xatirələrdən çox əlavələr, təhriflər və mübaliğələrlə doludur; onları yazanda heç vaxt romandan kənardakı insanlara, ya da hadisələrə sadiq qalmağı düşünməmişəm. Yaddaşımda hələ də diri olan və fantaziyamı işə salan təcrübələrlə yazmağa başladım və o materiala mümkün qədər sadiq qalmamağı düşündüm. Romanlar həyatı olduğu kimi ifadə etmək üçün yox, nəsə əlavə edərək dəyişdirmək üçün yazılır. Fransız yazıçı Restif de la Bertonun qısa romanlarında reallıq  XVIII əsr Fransız ənənələrinin kataloqunu tərtib etmişcəsinə əks olunub. Fəqət ənənələrin bu cür sadalanmasında hər şey reallığı xatırlatsa da, başqa, balaca və inqilabi bir şey daha var: bu dünyada kişilər qadınlara bədən cizgilərinin saflığı, zərifliyi, mənəvi zənginlikləri üçün yox, təkcə ayaqlarının gözəlliyinə görə aşiq olurlar.             
 
Hər romançı, daha az qaba, daha açıq və daha şüursuz şəkildə reallığı yenidən yaradır və möhtəşəm Restifin səmimiliklə etdiyi kimi, ya bəzəyir, ya da sönükləşdirir. Romançının öz ilişib qaldığı şeyləri də ətə-cana gətirdiyi bu incə, ya da kobud əlavələr (reallığa edilmiş əlavələr) bədii əsərin yeniliyini əmələ gətirir. Bədii əsərin dərinliyi onun ümumi ehtiyacları nə qədər dolğunluqla ifadə etməsi, eləcə də fərqli zaman və məkanlarda nə qədər çox oxucunun öz qaranlıq, narahat demonlarını bu separat sızıntılarda tapması ilə bağlıdır. Mən romanlarımda real xatirələrlə konkret bir əlaqə yaratmağa çalışardımmı? Əlbəttə. Amma həqiqi hadisələri adi formada ifadə etməyin və personajları bioqrafiyaları əllərinə əlcək kimi oturacaq şəkildə təsvir etməyin darıxdırıcılığında ilişib qalsaydım belə, romanlarım olduğundan daha çox, ya da daha az real olmazdılar.
 
Bir bədii əsərin gerçəkliyini, ya da saxtalığını müəyyənləşdirən şey hadisələrin baş verib-verməməsi yox, yaşanmamış, amma yazılmış olmağı, həqiqi təcrübələrdən yox, sözlərdən ibarət olmasıdır. Sözə çevrilən hadisələr dərin bir metamorfoza keçirir. Gerçəklik – iştirak etdiyim qanlı müharibə, sevdiyim qızın qrotesk profili – bir dənədir, amma onu ifadə edən işarələr sonsuzdur. Bunların bəzilərini seçib, digərlərini göz ardı edərək romançı birini seçir və sonsuz sayda olan başqa variantları öldürür. Beləcə, romançı təbiəti dəyişdirir və təsvir edən təsvir edilən olur.
 
Burada təkcə realist romançılardan, romanlarında oxucuların öz reallıq təcrübələrinə əsasən inandırıcı hesab etdikləri realist məktəbdən, ya da ənənədən danışıram. Reallıqla uzlaşmayan və irreal olduğu bilinən dünyaların ifadə olunduğu fantastik növdə, reallıqla qurmacanın əlaqəsi problemsiz görünə bilər. Əslində eyni problemdir, amma başqa formada. Fantastikanın “irrealığı” oxucu üçün bir simvol, bir alleqoriya, başqa sözlə desək,  “həyatda baş verməsi mümkündür” şəklində gördüyü reallıqların və təcrübələrin təsviridir. Əsas məsələ budur: qurmacadakı doğrunun, ya yalnışın sərhəddini müəyyənləşdirən, hadisələrin “gerçəkliyi” ya da “fantastikliyi” deyil.
 
Bu ilk metamorfozada, yəni hadisələrə vurulan söz damğasının yanında o qədər də vacib olmayan başqa bir şey də var: zamanın damğası. Real həyat dayanmadan axır, xaotikdir, qarışıqdır, hər hekayə başqa hekayə ilə birləşir və buna görə də nə əvvəli var, nə də sonu . Qurmacada təsvir olunan həyat başgicəlləndirici xaosun, sıranın, sistemin, səbəb-nəticənin, əvvəl-axırın qazanılmış bənzətmələrdir. Bir romanın əhatə dairəsi təkcə yazıldığı dillə yox, zaman içindəki sxemiylə, mövcud olanın içində özünü necə göstərməsiylə, fasilələr və sürətlənmələrlə, təhkiyəçinin nəql etdiyi zamanı açıqlamaq üçün istifadə etdiyi xrononolji baxış bucağı da ilə də müəyyənləşir. 
 
Sözlərlə hadisələr arasındakı uzaqlıq həqiqi zamanla bədii zaman arasındadırsa, burda uçurum var. Bədii zaman müəyyən psixoloji effektlər doğurmaq üçün kəşf olunmuş alətdir. Orada keçmiş indidən sonra ola bilər – nəticə səbəbdən əvvəl gələ bilər – Alexo Karpentiyerin qoca bir kişinin ölməsi ilə başlayan və anasının bətninə düşməsinə qədər qayıdan “Toxuma səyahət” adlı hekayəsindəki kimi. Ya da əksər klassik romanlar kimi, təhkiyəçinin içindən nəql etdiyi, yaxın keçmişə heç vaxt çatmayan çox uzaq bir keçmiş ola bilər. Ya da Bekketin əsərlərində olduğu kimi, keçmişi ya da gələcəyi olmayan sürəkli bir indiki zaman ola bilər. Ya da, keçmiş, indi və gələcəyin birgə mövcud olduğu və bir-birini dağıdıb yox etdiyi bir labirint ola bilər, Folknerin “Səs-küy və hiddət” romanındakı kimi.
 
Romanların bir əvvəli, bir də sonu var, ən yumuşaq və elastik romanlarda belə, həyat hiss edilən bir məna qazanır, çünki romanlarda içinə batdığımız real həyatın bizə heç vaxt təklif etmədiyi bir baxış bucağı təklif olunur. Bu sistem uydurmadır, həyatı yenidən yaradırmış kimi görünərkən, onu barmaq eləyən hiyləgər romançının əlavələridir. O, həyatın miqyasını kiçildərək onu oxucunun çata biləcəyi yerə qoyan söz sırası içində təqdim edərkən, qurmaca ona bəzən zərifliklə, bəzən vəhşicə xəyanət edir. Beləcə, oxucu onu ittiham edə bilər, başa düşə bilər və ən vacibi də onunla gerçək həyatın heç vaxt təklif etmədiyi bir toxunulmazlıq içində yaşaya bilər.
 
Onda bədii əsərlə qəzet xəbəri, ya da tarix kitabı arasındakı fərq nədir? Onlar da sözlərdən ibarət deyilmi? Onlar da təhkiyənin süni zamanı içində gerçək zamanın sərhədsiz leysanına düşmürlərmi? Nəyin gerçək olduğuna yaxınlaşanda, söhbətin mövzusu bir-birinə zidd olan strukturlar olur: roman həyata üsyan edir və onu əzir, digər janrlar həyatın köləsi olur. Hər iki nümunədə doğruluq və aldatma anlayışları müxtəlif cür işləyir. Jurnalistikada, ya da tarixdə yazılanla onun qarşılığı olan gerçəyin nə qədər uyuşması vacibdir; yaxınlaşdıqca doğru olur, uzaqlaşdıqca yalnış. Mişelenin “Fransız inqilab tarixi”, ya da Preskotun “Perunun fəthi” əsərlərinin “roman kimi” olduğunu demək onları tənqid etməkdir, çünki bu o deməkdir ki, onlar mənbə kimi dürüst deyillər. “Hərb və sülh”də Napaleonun Rusiya səfəri ilə bağlı tarixi xətaların siyahısını tutmaq vaxt itkisidir; romanın doğruluğu reallığa bağlı deyil.
 
Bəs yaxşı onda nəyə bağlıdır? Öz inandırmaq gücünə, nəql etdiyi fantaziyanın ötürülmə qüvvəsinə və ecazına. Hər yaxşı roman düzünü deyir və hər pis roman yalançıdır. Bir romanın “düzünü deməsi” oxucunun bir xəyalı təcrübədən keçirməsidir, “yalan danışması” isə bu bədii yalanın alınmaması deməkdir. Bu baxımdan roman əxlaq ötəsidir, ya da başqa cür desək, əxlaqı özündədir; doğruluğu və yalnışlığı sadəcə estetik meyarlardadır.   
 
Yuxarıdakı sözlərim qurmacanın əsassız bir uydurma, dəyəri olmayan bir hoqqabazlıq olması kimi başa düşülə bilər. Amma əksinə, qulağa nə qədər çılğınca gəlir-gəlsin, qurmacanın kökləri insan təcrübəsinə batıb, ondan qidalanır və bu qidanı ona geri qaytarıb onu doyurur. Qurmaca tarixində tez-tez təkrarlanan temalardan biri də romanların gerçək olması və həyatın romanlardakı kimi olduğunu zənn etmək olub. Cəngavərlər haqqındakı kitablar “Don Kixot”un başını xarab eləyərək onu əldə qılınc yel dəyirmanlarına hücum etdirib. Emma Bovarinin faciəsi, əgər Floberin personajı oxuduğu romantik romanlardakı qadın qəhrəmanlar kimi olmaq istəməsəydi, qətiyyən baş verməyəcəkdi. 
 
Reallığın qurmaca kimi olduğunu inandıqları üçün Don Kixot və Emma Bovari dəhşətli təlatümlər keçirirlər. Onları buna görə ittiham etmək olarmı? Xeyr, hekayələr bizi həyəcanlandırır və heyrətləndirir; qurmacanı təcrübədən keçirməyə imkan verən bu imkansız prinsipiallıq insan növünü şərəfləndirən idealist mövqeyin bir işarəsidir. Olduğundan başqa cür olmağı istəmək insanın ən insani arzusudur. Bu, tarixdə ən yaxşıya və ən pis şeylərə səbəb olub, eləcə də bədii əsərlərin dünyasında.
 
Romanları oxuyanda biz təkcə özümüz olmuruq, həm də romanın bizi özünə çəkən  əfsunlanmış varlıqları oluruq. Bu, bir metamorfozadır; həyatın bizi boğan məngənəsi açılır və biz çölə çıxıb başqası oluruq, qurmacanın bizim malımıza çevirdiyi təcrübələri dolayı yolla yaşayırıq. Gözəl bir röya, ətə-cana gələn bir xəyal olan qurmaca, dəhşətli bir parçalanmanı birləşdirərək, təkcə bir həyatı olsa da, min dənə arzusu olan biz şikəst varlıqları tamamlayır. Real həyat ilə onun daha zəngin, daha dəyişkən olmasını istəyən arzular və xəyallar arasındakı bu boşluq qurmacanın ərazisidir.
 
Hər bədii əsərin qəlbində bir etiraz alovlanır. Yazıçılar bunları yaşaya bilmədikləri üçün yaradıblar və oxucular (inananlar) bu xəyali varlıqlarda öz həyatlarını zənginləşdirəcək sifətlər və macəralarla qarşılaşırlar. Qurmacanın yalanları ilə ifadə edilən reallıq budur – yaşadığımız yalanlar, bizə təsəlli verən, həsrətlərimizi və ümidsizliklərimizi dəf eləyən yalanlar. Romanı – bədii yalanları cəmiyyət özü doğurub, bəs cəmiyyət haqqında romanın şahidliyinə nə qədər inanmaq olar?
 
Bədii əsərlərdəki insanlar həqiqət eləmi olublar? Müəyyən mənada hə, çünki elə olmaq istəyirdilər, sevərkən, əzab çəkərkən, sevinərkən özlərini o cür görürdülər. O yalanlar həyatlarını yox, onları yönləndirən demonlardan – onları sərxoş edən və həyatlarını dözüləsi edən fantaziyalardan bəhs edir. Bir epoxa təkcə ətdən-sümükdən ibarət varlıqlardan yox, həm də onları həbs edən sərhədləri qırmaq üçün insanların çevrildiyi xəyali varlıqlardan ibarətdir. Romanlardakı yalanlar necə gəldi deyil, həyatın çatışmazlıqlarını doldurmaq üçündür. Buna görə yaşanan həyat dolu və mütləq görünür, insanlar hamını əhatə edən bir inancla qismətlərinə razı olanda, romanlar heç bir işə yaramır. Dindar mədəniyyətlər şeir və dram əsəri yaradır, roman yox. Qurmaca əsərlər inancın böhrana girdiyi, bir şeyə inanmaq lazım gələndə, birləşdirici, güvəniləsi mütləq inancın bölünüb dağıldığı, dünya və sonrası haqqında şübhəyə düşülən cəmiyyətlərin sənətidir.
 
Hər roman post-əxlaqi olduğu kimi, içində bir şübhə toxumu də daşıyır. Dindar mədəniyyətlər böhrana düşəndə, həyat nəzarətedici sistemlərdən, doqmalardan və əmrlərdən xilas olur və bir xaos yaranır. Bu, qurmaca üçün ən yaxşı andır. Bədii ədəbiyyat süni müstəvidə sığınacaq, təhlükəsizlik, real həyatı körükləyən, amma doyura bilməyən, ya da qova bilməyən, arzular və qorxular üçün sərbəst ərazilər yaradır. Bədii ədəbiyyat həyatın müvəqqəti vəkilidir. Reallığa qayıtmaq, kasıblığın, arzu etdiyimizdən daha az olduğumuzun qəddar bir təsdiqidir. Qurmaca fantaziyanı qamçılayaraq insanın doyumsuzluğunu müvəqqəti də olsa, yüngülləşdirir, amma həm də körükləyir. 
 
İspan İnkvizisiya bu təhlükəni başa düşmüşdü. Real həyatda yaşanmamış şüylərin bədii əsərdə olması əndişə qaynağıdır, dünyaya üsyan etməyə və qurumları qarşı asi bir münasibətə çevrilə biləcək təhlükədir. Həyatın başı üstə durub onu nəzarət altına almaq istəyən rejimlərin qurmaca əsərlərə qarşı inamsız olması və onları senzuraya məruz qoyması buna görə başa düşüləndir. Öz mənliyindən çıxıb başqası olmaq, xəyalda belə olsa, daha az kölə olmaq və azadlığın risklərini təcrübədən keçirmək üçün bu ən yaxşı yoldur.
 
“The New York Times Books”, 1984, 7 oktyabr(Sim-sim.az)

pia.az
 









Bu xəbərə şərh yaz

Şərh əlavə olunmayıb


ƏDƏBİYYAT

design-img

Vernisaj

İlham Əliyev qəbul imtahanları ilə bağlı sərəncam imzaladı

bitmap-img3

Rakurs

Ailə TV-nin sahibinin başı dərddə - Fərid Sadıqov xaricə qaçmaq istəyir?

bitmap-img3

Seçmələr

Reklam xarakterli SMS-lər - Mobil operatorlar abunəçilərinə nə zaman hörmətlə yanaşacaq?

bitmap-img3


Arxiv
Poliqon Informasiya Agentliyi

Powered by BizimHost - Designed by Camil.I

loading...




Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru