Xəbər xətti

30 APREL

20:45 Bakıda mənzildə 38 yaşlı kişinin meyiti tapılıb

20:33 Tramp 100 illik ənənəni pozub

20:20 II və III ixtisas qruplarının imtahanın nəticələri yaxın 4 gün ərzində elan ediləcək

20:12 Türkiyədə İrana qarşı yayımlar aparan teleşirkətin rəhbəri və şəriki öldürüldü

19:56 Rövşən Lənkəranski haqda film çəkiləcək

19:14 Hikmət Hacıyev: “Bakı marafonu həmrəyliyin nümunəsi oldu”

18:58 “Heydər Əliyev atəşkəsə razılaşıb-razılaşmamaq barədə qərar verməli idi”

18:44 Cocuq Mərcanlıda tank əleyhinə mina tapıldı

18:40 Mayın ilk iş günü 28 dərəcə isti olacaq

18:37 “Məmurlar müğənnilərə niyə tamah salır?” – Həftənin sitatları

18:29 İslamiada: Futbol millimizin yekun heyəti açıqlandı

18:29 Əfqanıstanda gün ərzində 43 silahlı öldürülüb

18:20 Neymar dünyanın ən bahalı futbolçusu ola bilər

18:16 Alayarımçıq mətbuatın “hay-küy və hiddəti”

18:09 Tarixində 52-ci dəfə ölkə çempionu oldu

17:59 Misirdə üç islamçı edam olunacaq

17:44 İranda ölkənin benzin tələbatını tam təmin edəcək zavod istifadəyə verilib

17:25 Mey Aİ ilə Brexit üzrə danışıqların ağır olacağını bəyan edib

17:15 Sürücülərin nəzərinə: Sabahdan bu qadağa qüvvəyə minir

17:14 “Bakı Marafonu 2017”-nin qalibləri

17:03 Suriyaya aviazərbələr: 8 dinc sakin həlak oldu

16:51 Bərdədə maşın piyadanı vurub öldürdü

16:38 Pakistanda avtobus dərəyə düşüb, 11 nəfər ölüb

16:30 Yusuf Güneydən azərbaycanlı pərəstişkarlarına sürpriz

16:23 Hökmdarın evi otel olacaq

16:17 Xamenei: “Müharibə təhlükəsini bəzi siyasətçilər yox, xalq aradan qaldırıb”

16:10 Everestə çıxmaq istəyən alpinist donaraq ölüb

16:04 Gəncə sakini atesstatını itirib

15:55 Nazirlik “Elba”nı ifşa edən məlumat yaydı

15:44 Tolstoyun münaqişəli ailəsi – böyük yazıçı evdən niyə getmişdi?

15:38 Londonda daha iki terror aktı törədilə bilər – Xəbərdarlıq

15:33 Qarabağda erməni əsgəri yaralandı

15:12 Hollivud ulduzu olan agent aktrisanın xəyanətlə sınanan həyatı...

15:05 Azərbaycanlı gömrük zabiti katolik keşişi olacaq

14:44 Pambıq tarlasında faciə – Qadın öldü

14:33 DİN-in Vertolyot meydançasının rəisi dostunu öldürdü

14:22 “Bakı Marafonu-2017”nin qalibləri mükafatlandırılıb

14:12 Maltanın baş naziri: “Tərəfdaşımız SOCAR-a təşəkkür edirəm“

14:05 Prezidentin qəzəbinə gələn iş adamı həbs olundu! – “Akula Akif”in ortağıdır!

13:45 Vaşinqtonda “Xalq iqlim yürüşü” keçirildi

13:20 Azərbaycan dünyanın ən güclü ordularının reytinqində

13:12 Mehman Qələndərovun intihar etməsi ilə bağlı cinayət işi başlanıb

12:55 Ukraynalı boksçu Kliçko nokautla məğlub olub - Video

12:55 Ukraynalı boksçu Kliçko nokautla məğlub olub - Video

12:44 “Tramp xahiş edərsə...“

12:33 “ABŞ və terror təşkilatının bayraqlarının birgə dalğalanması bizi təəssüfləndirir“

12:18 Şirvanda avtomobil dirəyə çırpılıb, 2 nəfər xəsarət alıb

12:12 ABŞ-da güclü qasırğa – 5 ölü, 50 yaralı

12:05 Həftənin ilk iş günü hava necə olacaq?

11:55 Rusiya prezidenti Vladimir Putin haqqında film çəkiləcək

11:40 “Ərə getməyəcəm, övladım olmur“ - Seren Serengil

11:33 ADNA terrorundan 8 il ötür

11:25 Leyla və Arzu Əliyevalar “Bakı Marafonu-2017”də

11:20 Tramp iqlim razılaşmasını tənqid etdi

11:12 Kərəm Həsənovun adı MTN polkovnikinin ölüm işində! – Məhkəmədə şok faktlar açılır

10:55 Növbəti Bakı Marafonuna start verilir

10:42 Avropa Türkiyənin qarşısından geri çəkilir

10:37 Tramp ABŞ-ın maraqlarına cavab verməyən bütün sazişləri ləğv edəcək

10:32 Özünü qatarın altına atdı – Gəncədə intihar!

10:25 “Əgər Ermənistanın belə silahları vardısa…?” – Londondan ermənilərə sual

10:20 “NATO Türkiyəsiz zəifləyəcək”

10:16 Ermənistan silahlı bölmələri atəşkəsi 112 dəfə pozub

10:09 Bu gün 56 yaşlı abituriyent də daxil olmaqla, 35 mindən çox şəxs imtahan verir

10:05 Marin Le Pen Makrona qarşı ilk həmləsini etdi

29 APREL

21:55 Filippində “Əbu Səyyaf”ın lideri öldürüldü

21:44 Dünyanın ən varlı adamlarının siyahısı

21:35 Almaniya Türkiyə vətəndaşlarına ikili vətəndaşlıq pasportunu verəcək

21:30 Türkiyədə evlilik proqramları yasaqlandı

21:22 Rusiyada Don çayından ABŞ tankı tapıldı – Müəmmalı olay

21:12 Gəncədə baş vermiş yol qəzasında iki nəfər xəsarət alıb

20:55 QHT-lərlə bağlı banklara göstəriş verildi

20:42 Avropa liderlərindən təcili Ərdoğan qərarı

20:30 Rusiyada azərbaycanlıların yaşadığı ev yanıb kül oldu

20:12 Alimlər gəncliyi qoruyub saxlamağın yolunu tapıblar

20:05 Zərdabda qoyun oğurluğu ilə məşğul olan şəxslər saxlanılıb

19:45 Cocuq Mərcanlıda iki zenit top mərmisi və raket tapılıb

19:40 ABŞ Suriya-Türkiyə sərhədini patrul etməyə başlayıb

19:34 Rusiya ilk addımı atdı: növbə ABŞ-dadır

19:22 Prezidentin xanımı idman verilişində aparıcı olacaq

19:12 Bərdədə 3-cü dəfə yararsız at əti müsadirə edildi

19:05 Azərbaycana idxal bu il 490 mln. dollar azalıb

18:45 Ermənistan əhalisinin sayı azalır

18:33 Prezident at yarışında birinci oldu

18:28 Dünya Kubokunda daha iki növdə finalçılar müəyyənləşib

18:22 Məktəb sayı ən çox və ən az olan rayonların adı açıqlanıb

18:05 Türkiyəni Rusiyaya vermək olmaz - Almaniya

17:55 Bu da Hadisənin sevgilisi

17:38 Sabah Qırğızıstanın Azərbaycandakı səfirliyində matəm kitabı açılacaq

17:33 Bakıda maşın sürənlərin diqqətinə – Cərimə olacaq

17:24 Türkiyə ordusu İraq və Suriyada 89 terrorçunu məhv edib

17:17 Braziliyada etirazçılar prezidentininevini daşa basdıılar

17:12 “KXDR-in növbəti raket sınağı Çinə hörmətsizlikdir!” – Donald Tramp

17:05 Peterburqun mərkəzində azərbaycanlı kişi qətlə yetirilib

16:55 Trampın ilk 100 gününə qiymət: təlxək kimi gəlmişdi...

16:44 “Türk millətilə heç kim oynaya bilməz”

16:33 Türk ordusundan daha bir hücum: 14 ölü

16:27 Bəzi tədris müəssisələrinin səlahiyyətləri azaldıldı

16:22 Türkiyədə “Wikipedia”ya giriş bağlanıb

16:12 Bakıda silahlı şəxs yaxalanıb

16:05 Sabah Bakıda 20 dərəcə isti olacaq

15:55 Tramp ikinci müddətə prezident seçiləcəyinə əmindir

15:47 Bağdadda partlayış: 6 ölü

15:42 Qızıl ucuzlaşıb

15:38 Rus ordusu döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirildi

15:33 Qadınları aşağılayan avtobus şoferi

15:29 Deputatlarımız Brüsselə yollandı

15:24 Türkiyədə məscid tikintisində çökmə: 3 ölü

15:19 Yazıçıların özlərindən məşhur sevgililəri

15:13 Ağsu çayında kişi meyiti tapılıb

15:09 Suriya və İraqda 89 PKK-çı öldürüldü

15:04 Sarkisyanın müharibə bəyanatına Ramaldanovdan cavab

15:00 Balaxanı sakinindən “Kalaşnikov” götürüldü

14:53 Azərbaycan taekvondoçusu Afinada qızıl medal qazanıb

14:48 Bəzi tədris müəssisələrinin səlahiyyətləri azaldıldı

14:41 Oğul ilə ata eyni qadına aşiq olarsa - Azərbaycan filmi

14:36 “Azərbaycandakı bankların fəaliyyətində ciddi nöqsanlar var”

14:32 Tanınmış müğənninin azadlığa çıxacağı gün açıqlandı

14:28 Azərbaycana idxal bu il 490 mln. dollar azalıb

14:22 ABŞ-dan Belarusla bağlı yeni qərar

14:18 Rusiyada 42 yaşlı azərbaycanlı öldürülüb



ƏDƏBİYYAT

...

Mario Varqas Lyosa: Romanlar yalan danışır

Tarix 12.01.17, 10:56

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


PİA.AZ Qismətin tərcüməsində Mario Varqas Lyosanın "Bədii ədəbiyyat yaşamaq sənətidirmi?" essesini təqdim edir


İlk hekayəmi yazdığım gündən bəri insanlar yazdıqlarımın “gerçək” olub-olmadığını soruşurlar. Cavablarım bəzən onları qane etsə də, nə qədər səmimi oluram olum, hiss edirəm ki, özümü tam ifadə edə bilməmişəm.
 
Romanların real, yaxud yalan olması bəzi insanlar üçün yaxşı, pis olması qədər vacibdir və əksər oxucular bilərəkdən, ya da inersiya ilə bu iki şeyi bir-biri ilə əlaqəndirirlər. Məsələn, İspan İnkvizisiyası Amerikadakı ispan koloniyalarında romanların çapını, ya da idxalını, mənasız və cəfəng, həqiqətdən uzaq hesab etdiyi üçün və yerli əhalinin mənəviyyatına zərər verə bilər deyərək yasaqlamışdı. Buna görə də 300 il boyunca ispan əsilli amerikalılar romanı ancaq gizlicə oxuya bildi və ispan Amerikasında ilk roman yalnız müstəqillikdən sonra, 1816-cı ildə Meksikada çap olundu. Müqəddəs Məhkəmə təkcə bəzi əsərləri yox, bütöv bir ədəbi janrı yasaqlayaraq istisnasız bir həqiqəti təsbit etmişdi: Romanlar həmişə yalan danışır, həyatı yalnış təqdim edir. İllər əvvəl bu despot fanatikləri lağa qoyan bir yazı yazmışdım. İndi isə düşünürəm ki, İspan İnkvizisiyası tənqidçilərdən və romançılardan qabaq bədii ədəbiyyat təbiətini, dağıdıcı cəhətlərini ilk anlayan qurumdur.
 
Əslində romanlar yalan danışır, başqa cür ola da bilməz, amma bu, məsələnin təkcə bir hissəsidir. Digər hissəsi isə romanların yalandan ancaq örtülü formada, olmamış kimi istifadə etməsi və ifadəsi mümkün olan qəribə bir reallığı ifadə etməkləridir. Bu cümlə qulağa həftəbecər kimi gələ bilər, amma əslində çox sadədir. İnsanlar öz talelərindən razı deyillər və az qala hamısı – varlı-yoxsul, ağıllı-sıravi, məşhur-sadə –  yaşadıqlarından fərqli bir həyat istəyirlər.  Bu istəyi (hiyləgərcəsinə) doyuzdurmaq üçün bədii ədəbiyyat meydana çıxıb. Romanlar ona görə yazılır və oxunur ki, insanlara yaşamadıqlarını boyunlarına almadıqları həyatlar təqdim edilsin. Hər romanın mahiyyətində bir istək və qəbul etməmək elementi var.
 
Bəs yaxşı, bu o deməkdir ki, roman irrealdır? Cosef Konradın introvert quldurları, Prustun mürgülü aristokratları, Kafkanın anonim, təzyiq altındakı balaca adamları və Borxesin hekayələrindəki müdrik, metafizik xarakterlər bizimlə maraqlanmadıqları üçün və təcrübələri ilə özümüzü onlarla eyniləşdirə bilmədiyimiz üçünmü bizə təsir edir, bizi həyəcanlandırırlar? Qətiyyən yox. Burada diqqətli olmaq lazımdır, çünki bədii əsərdəki doğrular və yalnışlarla bağlı bu yol tələlərlə doludur və bizi cəzb eləyən hər vahə adətən bir ilğımdır.
 
Bir roman həmişə yalan danışır nə deməkdir? İlk romanım “Şəhər və itlər”dəki hadisələrin – guya – baş verdiyi hərbi məktəbə iftira atdığımı düşünüb romanımı yandıran Leonisio Prado Hərbi məktəbinin tələbələrinin anladığı mənada yox. Başqa bir romanım “Culiya xala və cızmaqaraçı”da ondan bəhs etdiyini zənn edən və sonra bədii əsərin təhrif etdiyi gerçəkləri düzəltmək üçün özü bir kitab yazan birinci həyat yoldaşımın düşündüyü kimi də yox. Hər iki əsər də, təbii ki, xatirələrdən çox əlavələr, təhriflər və mübaliğələrlə doludur; onları yazanda heç vaxt romandan kənardakı insanlara, ya da hadisələrə sadiq qalmağı düşünməmişəm. Yaddaşımda hələ də diri olan və fantaziyamı işə salan təcrübələrlə yazmağa başladım və o materiala mümkün qədər sadiq qalmamağı düşündüm. Romanlar həyatı olduğu kimi ifadə etmək üçün yox, nəsə əlavə edərək dəyişdirmək üçün yazılır. Fransız yazıçı Restif de la Bertonun qısa romanlarında reallıq  XVIII əsr Fransız ənənələrinin kataloqunu tərtib etmişcəsinə əks olunub. Fəqət ənənələrin bu cür sadalanmasında hər şey reallığı xatırlatsa da, başqa, balaca və inqilabi bir şey daha var: bu dünyada kişilər qadınlara bədən cizgilərinin saflığı, zərifliyi, mənəvi zənginlikləri üçün yox, təkcə ayaqlarının gözəlliyinə görə aşiq olurlar.             
 
Hər romançı, daha az qaba, daha açıq və daha şüursuz şəkildə reallığı yenidən yaradır və möhtəşəm Restifin səmimiliklə etdiyi kimi, ya bəzəyir, ya da sönükləşdirir. Romançının öz ilişib qaldığı şeyləri də ətə-cana gətirdiyi bu incə, ya da kobud əlavələr (reallığa edilmiş əlavələr) bədii əsərin yeniliyini əmələ gətirir. Bədii əsərin dərinliyi onun ümumi ehtiyacları nə qədər dolğunluqla ifadə etməsi, eləcə də fərqli zaman və məkanlarda nə qədər çox oxucunun öz qaranlıq, narahat demonlarını bu separat sızıntılarda tapması ilə bağlıdır. Mən romanlarımda real xatirələrlə konkret bir əlaqə yaratmağa çalışardımmı? Əlbəttə. Amma həqiqi hadisələri adi formada ifadə etməyin və personajları bioqrafiyaları əllərinə əlcək kimi oturacaq şəkildə təsvir etməyin darıxdırıcılığında ilişib qalsaydım belə, romanlarım olduğundan daha çox, ya da daha az real olmazdılar.
 
Bir bədii əsərin gerçəkliyini, ya da saxtalığını müəyyənləşdirən şey hadisələrin baş verib-verməməsi yox, yaşanmamış, amma yazılmış olmağı, həqiqi təcrübələrdən yox, sözlərdən ibarət olmasıdır. Sözə çevrilən hadisələr dərin bir metamorfoza keçirir. Gerçəklik – iştirak etdiyim qanlı müharibə, sevdiyim qızın qrotesk profili – bir dənədir, amma onu ifadə edən işarələr sonsuzdur. Bunların bəzilərini seçib, digərlərini göz ardı edərək romançı birini seçir və sonsuz sayda olan başqa variantları öldürür. Beləcə, romançı təbiəti dəyişdirir və təsvir edən təsvir edilən olur.
 
Burada təkcə realist romançılardan, romanlarında oxucuların öz reallıq təcrübələrinə əsasən inandırıcı hesab etdikləri realist məktəbdən, ya da ənənədən danışıram. Reallıqla uzlaşmayan və irreal olduğu bilinən dünyaların ifadə olunduğu fantastik növdə, reallıqla qurmacanın əlaqəsi problemsiz görünə bilər. Əslində eyni problemdir, amma başqa formada. Fantastikanın “irrealığı” oxucu üçün bir simvol, bir alleqoriya, başqa sözlə desək,  “həyatda baş verməsi mümkündür” şəklində gördüyü reallıqların və təcrübələrin təsviridir. Əsas məsələ budur: qurmacadakı doğrunun, ya yalnışın sərhəddini müəyyənləşdirən, hadisələrin “gerçəkliyi” ya da “fantastikliyi” deyil.
 
Bu ilk metamorfozada, yəni hadisələrə vurulan söz damğasının yanında o qədər də vacib olmayan başqa bir şey də var: zamanın damğası. Real həyat dayanmadan axır, xaotikdir, qarışıqdır, hər hekayə başqa hekayə ilə birləşir və buna görə də nə əvvəli var, nə də sonu . Qurmacada təsvir olunan həyat başgicəlləndirici xaosun, sıranın, sistemin, səbəb-nəticənin, əvvəl-axırın qazanılmış bənzətmələrdir. Bir romanın əhatə dairəsi təkcə yazıldığı dillə yox, zaman içindəki sxemiylə, mövcud olanın içində özünü necə göstərməsiylə, fasilələr və sürətlənmələrlə, təhkiyəçinin nəql etdiyi zamanı açıqlamaq üçün istifadə etdiyi xrononolji baxış bucağı da ilə də müəyyənləşir. 
 
Sözlərlə hadisələr arasındakı uzaqlıq həqiqi zamanla bədii zaman arasındadırsa, burda uçurum var. Bədii zaman müəyyən psixoloji effektlər doğurmaq üçün kəşf olunmuş alətdir. Orada keçmiş indidən sonra ola bilər – nəticə səbəbdən əvvəl gələ bilər – Alexo Karpentiyerin qoca bir kişinin ölməsi ilə başlayan və anasının bətninə düşməsinə qədər qayıdan “Toxuma səyahət” adlı hekayəsindəki kimi. Ya da əksər klassik romanlar kimi, təhkiyəçinin içindən nəql etdiyi, yaxın keçmişə heç vaxt çatmayan çox uzaq bir keçmiş ola bilər. Ya da Bekketin əsərlərində olduğu kimi, keçmişi ya da gələcəyi olmayan sürəkli bir indiki zaman ola bilər. Ya da, keçmiş, indi və gələcəyin birgə mövcud olduğu və bir-birini dağıdıb yox etdiyi bir labirint ola bilər, Folknerin “Səs-küy və hiddət” romanındakı kimi.
 
Romanların bir əvvəli, bir də sonu var, ən yumuşaq və elastik romanlarda belə, həyat hiss edilən bir məna qazanır, çünki romanlarda içinə batdığımız real həyatın bizə heç vaxt təklif etmədiyi bir baxış bucağı təklif olunur. Bu sistem uydurmadır, həyatı yenidən yaradırmış kimi görünərkən, onu barmaq eləyən hiyləgər romançının əlavələridir. O, həyatın miqyasını kiçildərək onu oxucunun çata biləcəyi yerə qoyan söz sırası içində təqdim edərkən, qurmaca ona bəzən zərifliklə, bəzən vəhşicə xəyanət edir. Beləcə, oxucu onu ittiham edə bilər, başa düşə bilər və ən vacibi də onunla gerçək həyatın heç vaxt təklif etmədiyi bir toxunulmazlıq içində yaşaya bilər.
 
Onda bədii əsərlə qəzet xəbəri, ya da tarix kitabı arasındakı fərq nədir? Onlar da sözlərdən ibarət deyilmi? Onlar da təhkiyənin süni zamanı içində gerçək zamanın sərhədsiz leysanına düşmürlərmi? Nəyin gerçək olduğuna yaxınlaşanda, söhbətin mövzusu bir-birinə zidd olan strukturlar olur: roman həyata üsyan edir və onu əzir, digər janrlar həyatın köləsi olur. Hər iki nümunədə doğruluq və aldatma anlayışları müxtəlif cür işləyir. Jurnalistikada, ya da tarixdə yazılanla onun qarşılığı olan gerçəyin nə qədər uyuşması vacibdir; yaxınlaşdıqca doğru olur, uzaqlaşdıqca yalnış. Mişelenin “Fransız inqilab tarixi”, ya da Preskotun “Perunun fəthi” əsərlərinin “roman kimi” olduğunu demək onları tənqid etməkdir, çünki bu o deməkdir ki, onlar mənbə kimi dürüst deyillər. “Hərb və sülh”də Napaleonun Rusiya səfəri ilə bağlı tarixi xətaların siyahısını tutmaq vaxt itkisidir; romanın doğruluğu reallığa bağlı deyil.
 
Bəs yaxşı onda nəyə bağlıdır? Öz inandırmaq gücünə, nəql etdiyi fantaziyanın ötürülmə qüvvəsinə və ecazına. Hər yaxşı roman düzünü deyir və hər pis roman yalançıdır. Bir romanın “düzünü deməsi” oxucunun bir xəyalı təcrübədən keçirməsidir, “yalan danışması” isə bu bədii yalanın alınmaması deməkdir. Bu baxımdan roman əxlaq ötəsidir, ya da başqa cür desək, əxlaqı özündədir; doğruluğu və yalnışlığı sadəcə estetik meyarlardadır.   
 
Yuxarıdakı sözlərim qurmacanın əsassız bir uydurma, dəyəri olmayan bir hoqqabazlıq olması kimi başa düşülə bilər. Amma əksinə, qulağa nə qədər çılğınca gəlir-gəlsin, qurmacanın kökləri insan təcrübəsinə batıb, ondan qidalanır və bu qidanı ona geri qaytarıb onu doyurur. Qurmaca tarixində tez-tez təkrarlanan temalardan biri də romanların gerçək olması və həyatın romanlardakı kimi olduğunu zənn etmək olub. Cəngavərlər haqqındakı kitablar “Don Kixot”un başını xarab eləyərək onu əldə qılınc yel dəyirmanlarına hücum etdirib. Emma Bovarinin faciəsi, əgər Floberin personajı oxuduğu romantik romanlardakı qadın qəhrəmanlar kimi olmaq istəməsəydi, qətiyyən baş verməyəcəkdi. 
 
Reallığın qurmaca kimi olduğunu inandıqları üçün Don Kixot və Emma Bovari dəhşətli təlatümlər keçirirlər. Onları buna görə ittiham etmək olarmı? Xeyr, hekayələr bizi həyəcanlandırır və heyrətləndirir; qurmacanı təcrübədən keçirməyə imkan verən bu imkansız prinsipiallıq insan növünü şərəfləndirən idealist mövqeyin bir işarəsidir. Olduğundan başqa cür olmağı istəmək insanın ən insani arzusudur. Bu, tarixdə ən yaxşıya və ən pis şeylərə səbəb olub, eləcə də bədii əsərlərin dünyasında.
 
Romanları oxuyanda biz təkcə özümüz olmuruq, həm də romanın bizi özünə çəkən  əfsunlanmış varlıqları oluruq. Bu, bir metamorfozadır; həyatın bizi boğan məngənəsi açılır və biz çölə çıxıb başqası oluruq, qurmacanın bizim malımıza çevirdiyi təcrübələri dolayı yolla yaşayırıq. Gözəl bir röya, ətə-cana gələn bir xəyal olan qurmaca, dəhşətli bir parçalanmanı birləşdirərək, təkcə bir həyatı olsa da, min dənə arzusu olan biz şikəst varlıqları tamamlayır. Real həyat ilə onun daha zəngin, daha dəyişkən olmasını istəyən arzular və xəyallar arasındakı bu boşluq qurmacanın ərazisidir.
 
Hər bədii əsərin qəlbində bir etiraz alovlanır. Yazıçılar bunları yaşaya bilmədikləri üçün yaradıblar və oxucular (inananlar) bu xəyali varlıqlarda öz həyatlarını zənginləşdirəcək sifətlər və macəralarla qarşılaşırlar. Qurmacanın yalanları ilə ifadə edilən reallıq budur – yaşadığımız yalanlar, bizə təsəlli verən, həsrətlərimizi və ümidsizliklərimizi dəf eləyən yalanlar. Romanı – bədii yalanları cəmiyyət özü doğurub, bəs cəmiyyət haqqında romanın şahidliyinə nə qədər inanmaq olar?
 
Bədii əsərlərdəki insanlar həqiqət eləmi olublar? Müəyyən mənada hə, çünki elə olmaq istəyirdilər, sevərkən, əzab çəkərkən, sevinərkən özlərini o cür görürdülər. O yalanlar həyatlarını yox, onları yönləndirən demonlardan – onları sərxoş edən və həyatlarını dözüləsi edən fantaziyalardan bəhs edir. Bir epoxa təkcə ətdən-sümükdən ibarət varlıqlardan yox, həm də onları həbs edən sərhədləri qırmaq üçün insanların çevrildiyi xəyali varlıqlardan ibarətdir. Romanlardakı yalanlar necə gəldi deyil, həyatın çatışmazlıqlarını doldurmaq üçündür. Buna görə yaşanan həyat dolu və mütləq görünür, insanlar hamını əhatə edən bir inancla qismətlərinə razı olanda, romanlar heç bir işə yaramır. Dindar mədəniyyətlər şeir və dram əsəri yaradır, roman yox. Qurmaca əsərlər inancın böhrana girdiyi, bir şeyə inanmaq lazım gələndə, birləşdirici, güvəniləsi mütləq inancın bölünüb dağıldığı, dünya və sonrası haqqında şübhəyə düşülən cəmiyyətlərin sənətidir.
 
Hər roman post-əxlaqi olduğu kimi, içində bir şübhə toxumu də daşıyır. Dindar mədəniyyətlər böhrana düşəndə, həyat nəzarətedici sistemlərdən, doqmalardan və əmrlərdən xilas olur və bir xaos yaranır. Bu, qurmaca üçün ən yaxşı andır. Bədii ədəbiyyat süni müstəvidə sığınacaq, təhlükəsizlik, real həyatı körükləyən, amma doyura bilməyən, ya da qova bilməyən, arzular və qorxular üçün sərbəst ərazilər yaradır. Bədii ədəbiyyat həyatın müvəqqəti vəkilidir. Reallığa qayıtmaq, kasıblığın, arzu etdiyimizdən daha az olduğumuzun qəddar bir təsdiqidir. Qurmaca fantaziyanı qamçılayaraq insanın doyumsuzluğunu müvəqqəti də olsa, yüngülləşdirir, amma həm də körükləyir. 
 
İspan İnkvizisiya bu təhlükəni başa düşmüşdü. Real həyatda yaşanmamış şüylərin bədii əsərdə olması əndişə qaynağıdır, dünyaya üsyan etməyə və qurumları qarşı asi bir münasibətə çevrilə biləcək təhlükədir. Həyatın başı üstə durub onu nəzarət altına almaq istəyən rejimlərin qurmaca əsərlərə qarşı inamsız olması və onları senzuraya məruz qoyması buna görə başa düşüləndir. Öz mənliyindən çıxıb başqası olmaq, xəyalda belə olsa, daha az kölə olmaq və azadlığın risklərini təcrübədən keçirmək üçün bu ən yaxşı yoldur.
 
“The New York Times Books”, 1984, 7 oktyabr(Sim-sim.az)

pia.az
 









Bu xəbərə şərh yaz

Şərh əlavə olunmayıb


ƏDƏBİYYAT

design-img

Vernisaj

“ABŞ və terror təşkilatının bayraqlarının birgə dalğalanması bizi təəssüfləndirir“

bitmap-img3

Rakurs

İcra başçısının həbs olunan qardaşı oğlu azadlıq sorağında: Gizli məqamlar - Fotolar

bitmap-img3

Seçmələr

“Dövlət qulluğu haqqında” qanunda dəyişikliklər özündə nəyi ehtiva edir?

bitmap-img3


Arxiv
Poliqon Informasiya Agentliyi

Powered by BizimHost - Designed by Camil.I




Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru