Xəbər xətti

23 FEVRAL

0:40 Çində Yeni il şənlikləri 51 nəfəri “yandırdı”

0:29 İran hədələdi: “Nüvə razılaşmasını tərk edəcəyik”

0:15 “Boko Haram” 111 məktəbli qızı qaçırdı

0:02 Bu gün bürcünüz nələr vəd edir?

22 FEVRAL

23:55 Mahmud Abbas ABŞ-da xəstəxanalıq oldu

23:47 Azərbaycanda 877 tələbə bir ali məktəbdən digərinə köçürüldü

23:41 Alişan əməliyyat olunacaq

23:30 Hollandiya “erməni soyqırımı”nı tanıdı

23:19 Beyləqanda ağır yol qəzası: 2 ölü, 3 yaralı

23:06 “Qarabağda erməni muxtariyyətinin yaradılması başlanğıc nöqtəsi oldu”

22:55 Putin müdafiə nazirləri ilə görüşdü

22:50 Türkmənistanda un və çörək böhranı…- Berdiməhəmmədov xalqı niyə çörəyə möhtac qoyub?

22:43 Bitkoinin qiyməti yenidən 10 min dollardan aşağı düşüb

22:43

22:35 “Nə etsələr də, biz dünyanın 10 ən böyük dövlətindən biri olacağıq”

22:21 Zaqatalada 3 otaqlı ev yanıb

22:06 Yuxarı Korqan kəndi azad edildi

21:57 İranın keçmiş prezidenti azad seçkilər tələb etdi

21:49 Bakı hava limanında təyyarələrdə mobil operatorların xidmətləri dayandırıldı

21:35 Bina tikintisi üçün tələblər dəyişdi

21:20 Abşeron və Ucarda yol qəzası 2 nəfərin həyatına son qoydu

21:08 Sankt Peterburqda terror aktının qarşısı alındı

21:00 Misir Prezidenti İlham Əliyevə seçkilərdə uğur arzuladı

20:53 İnstagram-da dəyişiklik edildi

20:46 Artur Rasi-zadə hökuməti topladı

20:30 Rusiya Marsa “parovoz”la insan göndərməyi düşünür

20:23 Rusiya bürünc medaldan məhrum edildi

20:10 Son 2 ayda Ermənistan ordusunun 9 hərbçisi Qarabağda ölüb

20:02 Sərdar Calaloğlunun sənədləri MSK-ya təqdim edildi

19:51 Azərbaycanda narkomanların sayı açıqlandı

19:42 DİM-dən müsahibəyə gəlməyənlərə xəbərdarlıq

19:30 “Qarabağ” ilk “onluq”da

19:23 MTN generallarına ağır cəza istənildi

19:16 Naxçıvanda Süni Mayalanma Mərkəzinin yaradılacaq

19:10 Nəsimi və Yasamala içməli suyun verilməsində məhdudiyyət olacaq

18:58 “Nar” “İlin mobil operatoru” mükafatına layiq görülüb

18:50 Türkiyə ordusu daha iki kəndi PYD-dən təmizlədi

18:45 Seçkiqabağı təşviqat üçün KİV-də ödənişsiz efir vaxtı və yer ayrılacaq

18:40 İmişlidə yulğun kollarını kəsən cəzalandırıldı

18:33 Böyükağa Hacıyevin vəziyyəti ağırlaşdı

18:28 Fəxri adlara görə aylıq təqaüd artırılıb

18:23 Prezident İlham Əliyev Bruney-Darüssalamın Sultanını təbrik edib

18:18 Dövlət hesabına göstərilən xidmət üçün vəkillərə ödəniş 3 dəfə artırılacaq

18:12 Prezident vəkilliyin inkişafı ilə bağlı sərəncam imzalayıb

17:55 “Google”dan yenilik

17:49 “Moody“s” Azərbaycan manatının məzənnəsi və inflyasiya haqda

17:43 Meneceri öldürən sürücüyə hökm oxundu

17:38 Azərbaycanda oynamış futbolçuya ömürlük cəza

17:33 İnstaqramda dəyişiklik edildi

17:28 Petek Dinçöz Bakıda biznes qurur

17:24 Sarkisyan Livan prezidentinə Qarabağdan danışdı

17:22 Suriyada 30 günlük atəşkəs qətnaməsi gəlir - Türkiyənin Afrinə hücumu əngəllənir?

17:17 “Britaniya ilə Azərbaycan arasında münasibətlər yüksək səviyyədədir”

17:17 ATƏT PA-nın Cənubi Qafqaz üzrə nümayəndəsi istefa verdi

17:12 Türk ordusu 3 kəndi azad etdi

17:09 Azərbaycanda 20 mindən çox alkoqolik var

17:06 “Xocalı şahidləri danışır” kitabının təqdimatı keçirildi

16:57 Əhmədinejad İranın ali rəhbərinə məktub yazdı

16:51 Çavuşoğlu: “Terrorçuların Afrində cəmləşməsinə imkan verməyəcəyik”

16:49 “Taliban” Əfqanıstanda buraxılış məntəqəsinə hücum etdi

16:44 Dağlıq Qarabağda daha bir erməni əsgəri ölüb

16:40 Azərbaycanlı biznesmen öldürüldü

16:35 DİN-in polkovniki azadlığa buraxıldı

16:29 Amerikalı xadim: “Selfi çəkmək günahdır!”

16:23 Metropolitendə harada siqaret çəkmək olar?

16:16 Birinci vitse-prezidentin təyinatından bir il ötdü – Yeni kontitusion institut gözləntiləri doğrultdumu?

16:12 Neftçilər Xəstəxanasının baş həkimi işdən çıxarılıb

16:08 Əhmədzadənin oğlu 30 hektar ərazini necə ələ keçirib?

16:07 “20 milyard büdcə ilə yaşayırlar, daha nə istəyirlər?!”

16:03 “Bakı Kollektor Şirkəti məndən nə istəyir?”

15:57 Biləsuvarda yol qəzası: 2 yaralı

15:52 Offşorlar və milyardlar: deputatlar hökuməti bütün sirləri açmağa çağırır

15:52 Offşorlar və milyardlar: deputatlar hökuməti bütün sirləri açmağa çağırır

15:47 Yunanıstanda türkləri öldürməyə çağırdılar

15:44 Azay Quliyevdən erməni deputata sərt cavab

15:38 Tanınmış sənətçinin konserti olacaq

15:34 Dünyanın ən ölümcül sərhədinin adı açıqlanıb

15:20 Bakıda müəllim şagirdinin açıq-saçıq görüntülərini yaydı

15:16 Təhsil Nazirliyi tələbə köçürülməsinin nəticələrini açıqladı

15:11 Türkiyədə tank əleyhinə sistem hazırlanıb

15:07 Merkel: “Bunu sona çatdırmalıyıq!”

15:02 Prezidentliyə 2 namizəd həbs edildi

14:56 Azərbaycanda evdə təhsil alan nə qədər əlil uşaq var?

14:51 UEFA Avropa Komissiyası ilə anlaşdı

14:47 “Rəsmi Moskva Qarabağ probleminə təsir edəcək başlıca güc olaraq qalır”

14:42 “Twitter” “bot”larla mübarizəyə başladı

14:38 Azercell Plus Musiqi xidməti ilə hər gün milyonlarla mahnılar smartfonunuzda

14:35 “Neftçi” klubunda yeni təyinat

14:31 Astana AB-ni Orta Asiyaya çağırdı

14:27 Sərnişin və yük daşıyanların nəzərinə

14:22 Azərbaycanda “plastik düyü” satılır?

14:19 XİN beynəlxalq təşkilatları Bakıya dəvət etdi

14:15 Səudiyyəli jurnalist: “Məscidlər dağıdılsın”

14:11 Ağ Ev Moskvanı 100 nəfərin ölümündə ittiham etdi

14:08 Əli Nağıyev: “Heç kim İlham Əliyevdən artıq iş görməyəcək”

14:04 Nemtsovun qatilinin cəzası ağırlaşdırıldı

14:00 Bugünkü valyuta hərracının nəticəsi açıqlanıb

13:55 “Dilənçilər emosional manipulyasiyadan istifadə edirlər” - Psixoloq

13:51 Azərbaycan-Misir iqtisadi əlaqələri genişlənir

13:47 Zakir Həsənov Belarusa səfərə gedib

13:42 Politoloq: “ATƏT-in fəaliyyətinin dondurulması tələb olunmalıdır”

13:39 Azərbaycanda 100 yaşlı sakini olmayan rayon və şəhərlər - Siyahı

13:36 Sabahın hava proqnozu

13:32 Suriya üzrə məxfi plan hazırlanır

13:28 “Xanımım “hə” desə, arxama dönmədən gedərəm”

13:21 İran azərbaycanlı naziri Bakıya niyə göndərdi?

13:16 “Neftlə zəngin Azərbaycanda hökumət daha çox iş görməlidir”

13:12 Afrin əməliyyatı: “Bu günə qədər 1829 terrorçu məhv edilib”

13:09 Rəsmi Moskvadan YPG-ni məyus edən bəyanat

13:05 ABŞ son 10 ildə dünya banklarını 243 mlrd. dollar cərimələyib

13:01 Millət vəkili: “Onlar tarix qarşısında cavab verəcək”

12:56 Azərbaycanda bu yol pullu olacaq

12:52 Günün matçlarını yayımlayacaq kanallar - Siyahı

12:49 “Ermənistanın Azərbaycana qarşı törətdiyi cinayətlərə beynəlxalq tribunalda baxılmalıdır”

12:44 “Sovetski”də 40 hektar ərazi boşaldılıb

12:40 “Xocalı soyqırımını törədənlər məhkum kimi cavab verəcəklər”

12:36 Suriyalı çempion kəmərini Ərdoğana bağışladı

12:33 Abşeron sakini intihar edib

12:27 Bakıda məktəbli qızın meyiti tapıldı

12:23 Gəncə yol polisinin rəisi işdən çıxarıldı



ANALİZ

...

İslam dünyası niyə geridədir? – Tarixi dəyişən mıx

Tarix 19.02.17, 10:13

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


İslam coğrafiyası 8-15-ci əsrlərdə dünya sivilizasiyasının mərkəzi idi


Təkcə Bağdad kitabxanasında bütün Avropada olduğundan daha artıq kitab vardı. 

Bu gün isə yalnız İsraildə il ərzində İslam dünyasından 10 dəfə çox kitab çap edilir. Dünya mədəniyyətində, elmində, texnoloji inkişaf yarışında müsəlmanlar açıq autsayderdirlər. Nə oldu İslam dünyasına? 

Olan bu idi ki, 1517-ci ildə Martin Lüter isimli bir əhlil-kitab vəl-ümmətul-Məsih özünün “95 tezis” adlı təkliflər paketini Vittenberq kilsəsinin qapısına mıxladı. Bu, dünya tarixində çevriliş yaradan nadir mıxlardan biri idi. Həmin mıx qarşıdakı əsrlərdə xristian dünyasının böyük sıçrayışla İslam aləmindən irəli keçməsinə təkan verdi. Çünki məhz o mıxın qapıya pərçimlədiyi sənəd xristianlıqda yeni məzhəbin – Protestantlığın əsasını qoydu. 

Katolik və poravoslavlığa alternativ olan “üçüncü yol”un – Protestantlığın və reformasiya hərəkatının yaranması ilə Avropada intibah dövrünün - renessansın başlanmasının üst-üstə düşməsi əsla təsadüfi deyil. 16-cı əsr qapıdan girmişdi, artıq feodalizm bir iqtisadi formasiya kimi tükənirdi, kim kapitalizmə daha tez adlasa, xalqların yarışında böyük hesabla qabağa çıxacaqdı. Protestantlıq kilsənin həyatın bütün sahələrindəki total diktatına son qoyaraq, tədricən kapitalizmin yaranması üçün ideoloji mühit hazırladı. Yəni protestantlıq – bir növ kapitalizmin dini idi. 

Səhv başa düşməyin: protestantlıq kapitalizmi yaratmadı. Cəmiyyətin (və Marksın termini ilə desək, məhsuldar qüvvələrin) inkişafı kapitalizmin yaranmasını labüdləşdirmişdi. Kim yeni formasiyaya tez uyğunlaşsa, o da udacaqdı. Kapitalizmə keçmək üçün isə iki şey lazım idi: kapital və azad insan. Çünki qul və ya təhkimli kəndli heç nə yarada bilməz. Kapitalizmdə dünyanın o vaxta qədər tanımadığı yeni insan növü – SAHİBKAR ön plana çıxır. Martin Lüterin kilsə qapısına mıxladığı “95 tezis” həm də insan hüquqlarının ilk rüşeymi idi; deyə bilərik ki, sonradan dünyanı başına götürən müasir demokratiya anlayışı məhz Protestantlığın əsasını qoyan o sənəddən başlayır.

(Burada kiçik bir haşiyə çıxmasam, olmaz. Seçki demokratiyasının kökü Qədim Yunan sivilizasiyana qədər uzanır. Amma həmin quldar cəmiyyətlərində insan hüquqlarından söhbət də gedə bilməzdi. İnsan hüquq və azadlıqlarına dayanan müasir demokratiyanın başlanğıcını məhz Vittenberq kilsəsinin qapısına mıxlanan sənəddə axtarmaq lazımdır). 

İslam dini quldarlıq və feodalizmin kəsişməsində yerləşən cəmiyyəti idarə etmək üçün ideal siyasi-ictimai sistemdir. Buna görə də, orta əsrlərdə quldarlıq elementlərinə malik feodal müsəlman ölkələri inkişafın zirvəsinə çatmışdılar. Əgər dünya elə o formasiyada qalsaydı, kapitalizmə keçməsəydi, İslam yenə də planetdəki ən güclü sivilizasiya olacaqdı. Amma kapitalizmə keçid mərhələsi başlayan kimi, İslam aləmi bütün mövqelərini sürətlə itirdi. Çünki bu dinin ideologiyası əsasında qurulan siyasi-iqtisadi sistem yeni dünya - kapitalizm dünyası üçün qətiyyən yaramırdı.

Kapitalizmə keçid üçün azad insanlardan – Sahibkardan və onun işçilərindən əlavə, bir də KAPİTAL lazımdır. Quranda faizlə pul verməyi qadağan edən 6 ayə var, buna görə də islam ölkələrində kredit münasibətləri və təbii ki, banklar formalaşa bilməzdi. Banklarsız isə kapital və kapitalizm olmur. Bu qadağa İslamın yeni yarandığı dövrdə sələmçiliklə varlanan Məkkə elitasını zəiflətmək üçün yaxşı vasitə idi, amma sonrakı əsrlərdə İslam dünyasında iqtisadi inkişafı tormozladı. Bu gün istənilən müsəlman ölkəsində əhalinin böyük qisminin kredit borcu olduğunu nəzərə alsaq, həmin qadağa insanlara gündəlik həyatda heç bir praktik fayda gətirmədi, amma yeni tarixin başlanğıcında müsəlman cəmiyyətlərinin kapitalizmə keçidinin qarşısını alan buxovlardan birinə çevrildi. 

Avropada isə sələmçilər öz böyük tarixi rollarını oynamaqda idilər. 1450-ci ildə Maynts şəhərində İohann Fust adlı sələmçi bir sahibkara illik 6 faiz ilə 800 qulden pul verir. Bu, dünya tarixini kökündən dəyişən kredit idi. Çünki həmin pulu alan şəxs – İohann Quttenberq mətbəə qurur və Avropanın taixində yeni eranın – informasiya dövrünün əsası qoyulur. Xristianlıqda reformasiya hərəkatı başlayanda artıq Avropada ilk kitablar yayılmışdılar. İndi informasiyanı əvvəlki ilə müqayisə edilməyəcək dərəcədə sürətlə çoxaltmaq və yaymaq mümkün olacaq, bu isə cəmiyyətlərin idarəçilik mexanizminin dəyişdirilməsi ehtiyacını ortaya çıxaracaqdı. 

Müsəlman dünyasında isə bu “şeytan əməli”nə 273 il – üç əsr!- sonra icazə verildi. Bundan sonra 100 il ərzində Osmanlı İmperiyasında cəmi 180 kitab çap olundu, halbuki, 1454-cü ildən 1500-cü ilə qədər Avropada 40 min kitab çap edilmişdi. Həmin kitablardan biri – Marko Polunun “Səyahət”i Genuyada Xristofor Kolumb adlı gəncin əlinə düşür və o, məhz kitabın sayəsində anlayır ki, Qərbə doğru üzməklə Hindistana çatmaq olar. Bu, Xristian-Qərb sivilizasiyasının dünyanı fəth etmək yürüşünün başlanğıcı idi.
 

Göründüyü kimi, Xristian dünyasının sürətli yüksəlişinin səbəbi 15-16-cı əsrlərdə dinin daxilində meydana çıxan reformasiya hərəkatı və onun yetişdirdiyi intibah idi. Bu iki fenomen Qərbi yeni formasiyaya – kapitalizmə keçirəndə İslam aləmində quldarlıq elementli feodal münasibətlər möhkəmlənməkdə idi. Xristian-Qərb sivilizasiya bu gün də məhz həmin təkanın verdiyi inersiya ilə qabağa getməkdədir. 

Sual yaranır: Niyə İslam dünyasında da vaxtında Protestantlığa bənzər “üçüncü yol” yaranmadı? Niyə müsəlman aləmi ancaq iki məzhəbin – sünniliklə şiəliyin arasında qaldı, onların didişmələri nəticəsində getdikcə daha çox parçalandı, zəiflədi, feodalizm qaranlığına gömüldü?

Hər şeydən əvvəl ona görə ki, reformasiya hərəkatı yaranan dövrdə artıq xristianlıq qocalmağa başlayırdı. Martin Lüter “95 tezis”i pərçimləmək üçün mıxını kilsə qapısına dirəyəndə artıq xristianlığın 15 əsr yaşı var idi. Amma İslamın yaşı hələ indi-indi 14 əsrə çatıb. Din nə qədər cavandırsa, o qədər də passionardır, onu islah etmək, dəyişmək bir o qədər çətin olur. Canlı orqanizmlər kimi, dinlər də qocaldıqca zəifləyir, özünümüdafiə qabiliyyətini itirirlər. Məsələn, ilahiyyatçı Elşad Miri 200 il əvvəl “İslamda Merac yoxdur” desəydi, müsəlmanlar onu atın quyruğununa bağlayıb, buradan Qüdsə qədər sürüyər, orada elə Merac Məscidinin - Əqsanın həyətindəcə kamali-ədəblə yeddi yerə şaqqalayıb, hər hissəsini bir darvazadan asardılar ki, görənlərə ibrət olsun və bir də heç kim peyğəmbərlə bağlı ağzını yaymasın. Amma bu gün Elşad da, onun keçmiş mürşidi Harun Yahya da, başqa ilahiyyatçılar da dini istədikləri kimi yozub-fırladır, heç bir təpki ilə də üzləşmirlər. Niyə? Çünki, İslam qocalıb, özünümüdafiə instinkti zəifləyib. Şir qocalanda isə quyruğuna kəpənək qonar...

İslamda “üçüncü yol”un niyə yaranmamasının başqa səbəbi də var. Avropada reformasiyanın siyasi mahiyyəti o idi ki, digər xalqlar Vatikan tərəfindən yönəldilmək istəmirdilər, hər dövlət özünün müstəqil kilsəsinin formalaşmasına çalışırdı. Bizdə isə bugünün özündə belə, həmin proses getmir – məsələn, şiələr Qum şəhərini dini mərkəz sayır, orada yetişən ayətullahların fətvaları ilə yaşayırlar. Yəni xristianlığın 15-16-cı əsrlərdə yaşadığı mərkəzdənqaçma və vahid dinin milli versiyalarının yaranması prosesi İslamda hələ də tam yetişməyib. Səbəb budur ki, “millət” anlayışını ləğv edib, “ümmət” ilə əvəzləyən İslam kütlə şüurunda “mənim milli İslamım olmalıdır” fikrinin yaranmasını bloklayırdı.



...Martin Lüter öz mıxını kilsə qapısına çalanda xristianlıq islamın indi olduğundan daha qoca idi. Yəqin ki, uzağı bir əsr sonra islamın da immuniteti tamamilə zəifləyəcək, heç nəyə müqavimət göstərə bilməyəcək, müxtəlif reformasiya cəhdlərinin nəticəsində xeyli təhrif olunacaq; ola bilər ki, İslamda da Protestantlıq ruhunda bir cərəyan yaransın və müsəlman intibahına təkan versin. Nə qədər ki, xristianlıqda reformasiya və intibah başlamamışdı, Avropa zəngin müsəlman sivilizasiyasına qarşı tamamilə biganə idi, sanki onu ümumiyyətlə, görmürdü. İntibahdan sonra isə müsəlman elmindən və mədəniyyətindən götürülə biləcək nə vardısa, hamısından faydalandı. İndi müsəlman dünyası da sanki intibahaqədərki Avropanın vəziyyətindədir: çiçəklənən xristian sivilizasiyasını görə, anlaya, nəsə götürə bilmir. Əgər tarixi anologiya metodu ilə yanaşsaq, gözləmək olar ki, müsəlman renessansı başlayandan sonra (təbii, əgər başlayacaqsa) vəziyyət dəyişəcək və İslam dünyası rəqib sivilizasiyanın uğurlarından bəhrələnəcək. Başqa sözlə, 21-22-ci əsrlərdə İslam dünyası Xristianlığın 16-cı əsrdə qədəm qoyduğu mərhələyə - reformasiya və intibaha daxil ola bilər.

Amma bu zaman xristian dünyasının özü hansı mərhələyə adlamış olacaq? Müsəlman renessansı əgər baş verərsə, iki sivilizasiya arasındakı fərqi aradan qaldıra biləcəkmi? İslam renessansının baş tutması üçün hansı şərtlər lazımdır? Bu suallara növbəti yazıda aydınlıq gətirəcəyik. 

pia.az










Bu xəbərə şərh yaz

Şərh əlavə olunmayıb


Müəllifin digər yazıları

design-img

Vernisaj

Dövlət hesabına göstərilən xidmət üçün vəkillərə ödəniş 3 dəfə artırılacaq

bitmap-img3

Rakurs

Bir villanın izi ilə … “Kristal CF” şefi haqda şok məlumatlar

bitmap-img3

Seçmələr

Azərbaycanda qarşısı alınmaz tendensiya - Xaricə beyin axını

bitmap-img3


Arxiv
Poliqon Informasiya Agentliyi

Powered by BizimHost - Designed by Camil.I




Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru