Xəbər xətti

19 FEVRAL

21:27 Deputatların pensiyaları artırılır

21:11 Banka basqın: 15 min dollar oğurlandı

21:06 Ucarda üç maşın toqquşdu: 2 yaralı

20:57 “Azərbaycan regionun əsas arteriyası rolunu oynayır”

20:44 Azərbaycanın xarici ticarət tərəfdaşları - Siyahı

20:39 560 mindən çox avtomobil geri çağırıldı

20:23 Rusiyada bəzi dərmanlar mağazalarda satılacaq

20:16 “NATO Türkiyəni dəstəkləyəcək”

20:02 Ötən ay əhali 4 milyard manat qazanıb

19:56 Bakıda qadın meyiti tapıldı

19:51 İlin ən yaxşıları bəlli oldu – Siyahı

19:47 “Xocalı 613” klassik musiqi gecəsi keçiriləcək

19:42 95 yeni planet aşkarlandı

19:38 Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə 150 milyon manat ayrıldı

19:33 Daha bir partiya MSK-ya maliyyə hesabatı verib

19:27 Azərbaycanın İtaliyadakı səfiri Kalibriyaya səfər edəcək

19:23 İranın müdafiə naziri Azərbaycana səfərə gələcək

19:18 Azərbaycan məhsulları “Gulfood 2018” sərgisində

19:14 İrəvanda Rusiyanın bankına silahlı hücum olub

19:10 İlham Əliyevdən iki yeni təyinat

19:06 Müharibə əlillərinə verilən prezident təqaüdü artırıldı

19:01 Xələfov və Atacanov Xəzərin dibinin bölünməsini müzakirə edib

18:56 Nəsimi rayon məktəbliləri Memorial Soyqırım muzeyində

18:52 Zakir Həsənov: “Müharibə hər an başlaya bilər”

18:47 Ərdoğan və Putin Afrin məsələsini müzakirə etdilər

18:44 Pxenyan: “ABŞ Cənubi Koreya ilə aramızı vurur”

18:39 İlham Əliyev sərəncam imzaladı

18:35 “Petkim” mənfəətini ikiqat artırıb

18:31 Əli İnsanov məhkəməyə məktub göndərdi

18:28 Baramanın “Science via Media” layihəsinin mükafatlandırma mərasimi baş tutub

18:24 İyulda ilk kommersiya qazı Türkiyəyə çatdırılacaq

18:20 “Samsung” dünyanın ən güclü planşetini buraxacaq

18:16 İlham Əliyev nekroloq imzalayıb

18:11 Arif Babayev “Şərəf” ordeni ilə təltif edilib

18:05 Bakının mərkəzində meyit tapılıb

18:00 Livan prezidentinin Ermənistana səfəri gözlənilir

17:55 Yağışlardan sonra Bakının iki rayonunda subasma aktivləşib

17:49 Azərbaycan Premyer Liqasında 150-ci qol

17:43 Silah gəzdirən Quba sakini Bakıda saxlanıldı

17:40 Mikayl Cabbarovdan ciddi xəbərdarlıq

17:38 “Xristianlıq Avropanın son ümididir” - Baş nazir

17:33 Bakı istiqamətində havaya qalxmış təyyarə qəza enişi etdi

17:28 “Vaqnerin ordusu”nun itkilərİ - Hibrid savaşın qurbanları

17:26 Azərbaycanda maaş alacaq din xadimlərinin sayı açıqlandı

17:20 Füzulidə kənd təsərrüfatı məhsullarının satışı yarmarkaları təşkil olunub

17:16 Sosial şəbəkələrdə terrorçuluğu təbliğ edən 786 nəfər saxlanıldı - Türkiyədə

17:11 Səbail RİH başçısı Eldar Əzizov Bayıl sakinləri ilə görüşüb

17:06 Ramazan Bəkirovun Azərbaycan prezidentliyinə namizədliyi təsdiqlənib

17:01 Smartfonlar Alsheymer yaradır

16:56 “Onların özləri yanıb külə donsün”

16:51 Türkiyədə ABŞ səfirliyinin yerləşdiyi küçənin adı dəyişdirilib

16:46 “Lotu Quli”ni təhqir edən şəxsi maşınında gülləbaran etdilər - Video

16:41 Vergilər Nazirliyindən sahibkarlara ciddi xəbərdarlıq:

16:35 “Böyükağa Hacıyevin səhhətində heç bir dəyişiklik yoxdur”

16:30 Fazil Mustafanın partiyası başqa namizədə dəstək verəcək

16:25 “Görsəniz, dəli olmuşam, bilin ki, vannadandır” - Xalq artisti

16:20 Gömrük Komitəsinin nümayəndə heyəti İspaniyada səfərdə olub

16:08 Suriya ordusu Afrinə daxil olmağa hazırlaşır

16:02 Azərbaycandan 200-ə yaxın insan Həccə getmək istəyir

15:56 Başlıq pulu almaq üçün kişi qiyafəsinə girdi

15:50 “Ailəmlə çox gözəl münasibətim var” - Samir

15:43 İslam Səfərlinin 95 illiyi qeyd edilib

15:36 Kriptovalyuta bazarı dəyişdi – Bitkoin 10 min dolları keçdi

15:31 Aygün Bəylər məhkəməyə gəlmədi

15:27 Çavuşoğlu: “...heç kim bizi dayandıra bilməz”

15:22 Monteneqro prezidenti Azərbaycana səfər edəcək

15:16 Boks üzrə Azərbaycan millisi Belarusda hazırlıq keçəcək

15:11 Ağdaşda DYP əməkdaşları gənc ananı və körpəsini ölümdən xilas ediblər

15:06 Azərbaycanda işsizlərin sayı açıqlandı – Statistika

15:01 Azərbaycanda tektonik zonalarda dəyişikliklər müşahidə olunur

14:56 Bayılda icra başçısı evlərindən çıxarılan ailələrlə görüşür

14:51 “Petkim” mənfəətini ikiqat artırıb

14:46 Eldar Mahmudovun pullarını “yuyan” bankı yoxlamaq üçün amerikalı mütəxəssislər göndərilir

14:41 Deputat pensiyasında dəyişiklik edilir

14:36 MDB –nin seçki müşahidə missiyası Azərbaycana gələcək

14:32 Suriya Dövlət Televiziyası: “Əsəd Afrindəki 52 strateji mövqeyə ordu yeridəcək”

14:27 “Qocafəndi bazlıq”

14:23 “iPhone X”-in qiyməti 600 manatdan çox ucuzlaşdı

14:18 Hökumət martın 16-da Milli Məclisdə hesabat verəcək

13:49 Neftçala Su Nəqliyyat polis idarəsindən şikayət

13:45 Eldar Namazov: “Biz çox təhlükəli dövrə qədəm qoyuruq”

13:34 Türkmənistan Azərbaycanla hökumətlərarası komissiyanın tərkibini təsdiq edib

13:29 Qadını səhvən diri-diri basdırdılar

13:24 İtkin düşən alpinistlərlə bağlı açıqlama

13:19 Tillerson Rusiyaya qarşı yeni sanksiyalar haqda danışıb

13:14 İŞİD-lə əməkdaşlıq edən azərbaycanlı qadınlara ömürlük cəza verildi

13:10 Müavini nazirə qarşı - Azər Bayramov nazirlik yolunda

13:06 Flora Kərimovanın efir qadağası götürüldü

13:01 191 dövlət əmlakı satışa çıxarılacaq

12:57 Türkiyə Ordusu Afrində daha üç kəndi terrorçulardan təmizlədi

12:53 Bakıda 15 evi talamış oğru dəstəsi ələ keçdi

12:48 Sabah hava necə olacaq?

12:44 Ziya Məmmədovun evi yanıb – İsmayıllıda

12:39 6 yaşı tamam olmayan uşaqların I sinfə qəbul qaydası açıqlanıb

12:34 Putinin qırmızı interneti – Moskva informasiya müharibəsində necə “vuruşur?”

12:25 Elmar Vəliyev köçkünləri dinləmir

12:21 Gəncədə ər-arvad dəm qazından boğularaq ölüb

12:17 ABŞ-ın təklifinin pərdəarxası

12:13 Məşhur cütlük Gökçenin üzündən ayrıldı

12:08 İsrailin müdafiə nazirinə sui-qəsddə “erməni izi”nin olduğu istisna edilmir

12:04 Sergey Lavrov: “ABŞ Suriyanı parçalamağa cəhd edir”

11:59 74 yaşlı kişi özünü binadan atdı

11:55 Rafael Ağayev yenə çempion oldu

11:50 Dövlət Komitəsinin sədri dünyasını dəyişdi

11:46 Rezidenturaya qəbul olmaq istəyən namizədlər üçün yeni sınaq imtahanı keçiriləcək

11:41 Amerika Osmanlı yumruğundan çəkindi

11:35 DİN ağır qəzalarla bağlı məlumat yaydı

11:31 Bir villanın izi ilə … “Kristal CF” şefi haqda şok məlumatlar

11:27 Prezident İlham Əliyev Avropa İttifaqının xüsusi nümayəndəsini qəbul edib

11:23 “Niyə İsa Qəmbər, Pənah Hüseyn, İsgəndər demir ki, kitab yandırmaq yaxşı şey deyil?!”

11:19 “Karqo Şamil”in obyektlərində əməliyyat - Saxlananlar var

11:14 Tahir İmanov: “Qoy Cem Yılmaz gəlib Fərdaya baxsın”

11:10 Yerevandakı PKK terrorçularının tutulması üçün axtarışlar başlayıb

11:05 Yığmamızın hücumçusu Türkiyədə bombardir oldu

11:01 Cavanşir Məmmədova ağır itki

11:00 Azərbaycanda qarşısı alınmaz tendensiya - Xaricə beyin axını

10:57 London Məhkəməsi Beynəlxalq Bankın 3,3 milyardlıq borcu haqda nə qərar verəcək?

10:53 Minsk Qrupunun həmsədrlərinin illik büdcəsi məlum oldu

10:48 Quba-Xınalıq yolunda 4 yerdə qar uçqunu olub

10:43 Abşeronda güclü partlayış: 3 nəfər ağır yaralandı - Foto



ƏDƏBİYYAT

...

El bilirmi sən kiminsən?...

Tarix 18.01.18, 10:19

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


Aqşin Yenisey


"Rus dilində danışaqmı, danışmayaqmı?", "Qadınların məhrəminə burun soxaqmı, soxmayaqmı?" “Pedofilləri axtalayaqmı, axtalayamaqmı?”

Bu cür praktik əhəmiyyətli suallar ictimai təfəkkürümüzün “Qordi düyünləridir” və Böyük İskəndərdən fərqli olaraq qarşılarında aciz-avara qalmağımızın, milli, bəşəri olana şəxsi mənafeyə uyğun cavablar axtarmağa çalışmağımızın səbəbi şüurumuzun kortəbii bünövrəsidir. Nədir kortəbii bünövrə? Əvvəlcə onu deyək ki, şüur dediyimiz şey dini məzmunludur, yəni şüurun təbiətini yaradan ilk emosiyalar dini hiss və həyəcanlardır, yerdə qalan bütün şüur formaları ondan budaqlanır və elmi şüurun ən mükəmməl təmsilçisi Eynşteyn də, fəlsəfi şüurun ən radikal “mücahidi” Nitsşe də vaxtaşırı kökə, dini məzmuna münasibət bildirməyə, məşhur əsərdə deyildiyi kimi, “Azğın oğlun qayıtması” şəklində də olsa, ona qayıtmağa ehtiyac hiss edirlər.

Xristianlıq Pyotrla Pavelin mübahisələrindən çıxandan sonra yerin kürə formasında olması kimi elmi bir iddia ilə qarşılaşdı. İslama tapınan bəzi ölkələrdə isə hələ də buna şəkk edən din alimləri tapılır. Çünki islam elmlə konfliktə girmədi, onun düşmənləri mənəvi ideyaları başqa formada təqdim edən digər dini düşüncələr idi; məsələn, zərdüştçülük, sufilik, hürufilik və islamın özündən çıxıb allaha fərqli yollarla yaxınlaşmağı iddia edən təriqətlər. Həllac, Nəsimi və s. kimi insanmərkəzli düşünən mistiklərin özlərinin də insana yanaşması çox qəddar metodlar üzərində qurulmuşdu. Məsələn, bəzi sufi təriqətlər allaha yaxınlaşmaq üçün başlıca olaraq cinsi nəfsdən, qadından uzaq durmağı, (mütəssəvilər hətta cinsiyyət orqanlarını dibindən kəsirdilər), bəziləri isə şəhidliyi təklif edirdilər. O, başqa məsələ ki, bu cür qəddarlıqlar qədim hind dinlərindən islamdan çox-çox əvvəl xristianlığa keçmişdi. İnsanmərkəzli elmi təfəkkürün sualları, intellektual gərgin araşdırmalar, analiz, təcrübə və kəşf ardıcıllığı nəticəsində formalaşan obyektiv ictiami şüur islam cəmiyyətlərində yalnız lokal səviyyədə inkişaf etdi və bu, günümüzdə də belədir. Hətta bu gün də islam dünyasından çıxan Oşo kimi filosoflar emprik təcrübələrdən çıxış edirlər. İnkvizisiyadan sonrakı ağıl çağında Avropa intellektualları dini vəhşiliklərin bir də baş verməməsi üçün hissi-emosional, mistik mənşəli hər bir yaradıcılıq növünü tənqid edirdilər, ələ salırdılar. Yunan rasionalizmini öyürdülər. Platonçuluğa, şairlərə, şeirlər gülürdülər. Və bu rasional “qisas” elmi inkişafın XX əsrdə iki Dünya müharibəsi ilə nəticələnməsinə qədər davam etdi. Müharibələrdən sonra Qərbdə metafizikaya münasibət bir az yumşaldı. Amma islam dünyasında Avropada 3-4 əsr davam edən rasional mühakimələr heç vaxt olmayıb. Ona görə bizim milli şüurumuz kortəbii, emprik qənaətləri ümumiləşdirmək, zora düşəndə də candərdi Qurana, yaxud mənəvi təcrübələrin tör-töküntüsü olan əxlaq təlimlərinə istinad etməklə öz suallarına cavab axtarır. Araşdırma ədəbiyyatı yox, məntiqi təhlil yox, fakt yox, təcrübə yox və aydındır ki, bunlar olmasa, praktik əhəmiyyətli heç bir suala gərəkən cavabı verə bilməzsən, ona görə də şəxsi fəhmə söykənən, ən uzağı, şişirdilmiş tarixi uydurmalara əsaslanan, heç bir təsir dairəsi olmayan cavablar tapa bilərsən ki, bu da özündən başqa hamıya gülünc görünər. Ona görə ki, bizdə "pedofilləri axtalayaqmı, axtalayamaqmı?", "Rus dilində danışaqmı, danışmayaqmı?", "Qadınların məhrəminə burun soxaqmı, soxmayaqmı?" kimi ictimai suallara cavab verə, izah edə bilən elm adamları, universitetlər yoxdur və mətbuat dörd qızını öldürən kişi ilə qarşılaşdıqda, yaxud rus dilində danışan uşaqlara əsəbiləşən milli təəssübkeş gördükdə “ştuçnı” siqareti son anda gəncliyinin başına caxacağı güllə kimi döş cibində gəzidirən şair-şüürə, müğənniyə zada üz tutur. Televiziyalar Nadir Qafarzadəni, mətbuat Hacı Şahinlə, Elşad Mirini “peyğəmbərləşdirir”. Bu illər ərzində kütləvi informasiya vasitələrində yönləndirici nüfuzuna, evlərə girə bilmə rahatlığına görə populyarlığı bu şəxslərlə müqayisə oluna biləcək bircə elm adamı, universitet müəllimi göstərməkdə çətinlik çəkirəm.

Ona görə də bizim ictimai şüurumuz anlayışmərkəzli deyil, sözmərkəzli, görüntümərkəzlidir. Biz dünyanı eynən uşaqların şəkilli kitabları qavradığı kimi qavrayırıq. “Şair xalq” adlandırılmağımızın da gizli səbəblərindən biri budur. Mənanı söz, şəkil səviyyəsində çək-çevir etməyi sevirik. Çünki bizə ağıl öyrədənlər anlayışlarla düşünən yox, sözlərlə düşündürməyə çalışanlardır. Məsələn, siz tarixin heç bir dövründə müharibədə məğlub olmuş ölkələrdə kosmopolitizm ideyalarının dilə gətirildiyini görə bilməzsiniz. Amma Azərbaycanda hər gün sosial şəbəkələrdə düşmənə rəhm aşılayan gənc fikirlərə rast gəlmək olar. Bu başqa məsələ ki, kimsə təslimçiliyinə kosmopalitizm donu geyindirmək istəyir. Belə adamlar öz kosmopolit “ağciyərliklərinə” tarixi kosmopolit ədəbiyyatdan sitat gətirməyə ürək eləmirlər, çünki bu ədəbiyyatın müəllifləri imperialist xalqların nümayəndələridir və onlar öz ölkələrinin təcavüzkar siyasətlərini pisləmək üçün kosmopolit ədəbiyyata müraciət ediblər. Məsələn, faşizm dövründə yaranan alman ədəbiyyatı buna ən sadə nümunədir. Adamlar dünyanı öz yetirmələri Hitlerdən qorumaq istəyirdilər. Amma siz eyni xalqın Birinci Dünya Müharibəsindən sonrakı şairlərini oxuyun. Orada müharubəni uduzmuş alman xalqının dağıdıcı ruhunu oyadan belə misralar görəcəksiniz: “Cavanlığımdan dəmiri qanla qızartmağı öyrəndim”.

Anlayış səviyyəsində baxsaq görərik ki, kosmopolitizm, əslində, məzlumları, zəifləri yox etmək üçün ortaya atılmış bir ideyadır, bir növ, xalqlara öz milli kimliyini unutmaq hesabına başa gələcək indiki qlobalizmin keçən əsrdə dünyasını dəyişən atasıdır. Pula və işə ehtiyacı olanlara bütün dünyanı vəd edən bir imperializm dinidir. İnsanı vətən (burjua) mücahidi olmaqdan çıxarıb dünya (imperializm) mücahidi etmək məqsədi güdən utopiyadır. Burjuanın çörəyi millətçilikdən çıxdığı kimi, imperializmin çörəyi də kosmopolitzmdən, qlobalizmdən çıxır. İnsan ikisindən birini seçmək zorundadır, çünki rahat yaşamaq üçün üçüncüsü yoxdur. Amma biz komopolitizmi anlayış kimi deyil, gəlişigözəl söz kimi çək-çevir etdiyimizdən, ölkə olaraq gölməçə kimi quruyuruq, üç əsrdir. Üstəgəl, kommunizmin tərbiyəsində böyümüş bir kütləyə millətçiliyi də şeir dilində izah etməyə cəhd edirik. İdeologiyanın qarşısına poeziya ilə çıxırıq. Kommunizm ideologiyası da millətçiliyi qəbul etmir, çünki kommunizmin düşməni olan burjuanın təməl duyğusu millətçilikdir.

Prosesin idrak səviyyəsində deyil, söz və görüntü səviyyəsində qəbul və müzakirə olunmasının nə qədər gülünc mənzərə yaratdığına dair hamının bildiyi iki misal çəkib yazının son nöqtəsini qoyacağam. O gün bir ilahiyyat professoru qalxdı dedi ki, bəs Nuh peyğəmbərin mobil telefonu olub, aləm dəydi bir-birinə. “Ola bilməz!”, “Yox, bir “notbook”u olub”, “bu nə danışır, ala” etirazları ağzını açıb gözünü yumdu. Halbuki etiraz edənlər o adamlar idilər ki, 3700 ildən çoxdur Nuhun gəmi düzəldib dünyanın bütün canlılarını cütlər şəklində o gəmiyə yığaraq Böyük Tufandan xilas etdiyinə inanırlar. Nuhun bu xilaskarlağını gəmiçiliyin inkişaf etdiyi bu günümüzdə belə etmək mümkün deyil. Əgər Nuh o fövqələməli həyata keçirə bilirsə, cib telefonu niyə olmasın? Ona inanıb, buna inanmamaq nə deməkdir?

"Tövrat"ı, "İncil"i, "Quran"ı Tanrının kitabı kimi qəbul etmək. Bir soruşan yoxdur ki, bu hansı tanrının kitabıdır? Məsələn, qədim şumerlərdə tanrının əkib-doğan ər-arvad obrazları var idi, qədim misirlilərdə o tanrılar Nil vadisində əkib-biçən idilər. Yunanlarda həmin tanrılar Olimp dağında yeyib-içir, müharibə aparırdılar, Hindistanda rəqs edirdilər. Bizim sivilizasiyaya isə tanrının bütün bu həngamələrdən sonra depressiyaya düşmüş, tükənmiş, bütün enerjisini tarlada, müharibə meydanlarında xərcləmiş, oynamaqdan sümükləri zoqquldayan, bir küncə çəkilib özünə qapanmış halda başına gələnlərdən kitab yazan tənha obrazı urcah oldu. Yəni bu qədər insani bir bioqrafiyaya sahib ilahi qüvvənin kitabı nə üçün onun qədər keşməkeşli həyatı olan, məsələn, Cek Londonun kitabından ucada durmalıdır? Söz, obraz şəklində inandığımız tanrının insandan nə fərqi var? Amma biz ona anlayış kimi inanmağa cəhd etsək, ilk növbədə onun kitablarını inkar etməli olacağıq. Bu barədə növbəti yazımızda.

pia.az










Bu xəbərə şərh yaz

Şərh əlavə olunmayıb


Müəllifin digər yazıları

design-img

Vernisaj

Arif Babayev “Şərəf” ordeni ilə təltif edilib

bitmap-img3

Rakurs

Bir villanın izi ilə … “Kristal CF” şefi haqda şok məlumatlar

bitmap-img3

Seçmələr

“Azərsun” kredit borcuna görə “Makromart”ın mağazalarını girov götürüb

bitmap-img3


Arxiv
Poliqon Informasiya Agentliyi

Powered by BizimHost - Designed by Camil.I




Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru