Xəbər xətti

22 MAY

19:47 Ulduz futbolçu Kəbəni ziyarət etdi

19:42 ABŞ-da marixuana çəkənlər həbs olunmayacaq

19:38 Aqrar Tədqiqatlar Mərkəzi yaradılacaq

19:33 Ələtdə Azərbaycan-Çin sənaye şəhərciyi salınacaq

19:27 İsrail beynəlxalq məhkəməyə veriləcək

19:23 DİM: Abituriyentlərdən 648 nəfəri imtahanda iştirak etməyib

19:18 Ərdoğan Fələstin liderinə zəng etdi

19:14 İran prezidenti İlham Əliyevi təbrik etdi

19:11 Qətərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi qeyd olundu

19:06 Qabonun dövlət başçısı Prezident İlham Əliyevi təbrik edib

19:03 DİM: 28 nəfərin imtahan nəticələri ləğv edilib

18:59 Bakıda əl qumbarası tapılıb

18:55 İlham Əliyev sərəncam imzaladı

18:50 Goranboya 2 milyon manat ayrıldı

18:45 Böyük Britaniya Kraliçasından İlham Əliyevə təbrik

18:41 İlham Əliyevdən əmisi ilə bağlı sərəncam

18:37 Neft bahalaşır

18:33 Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının vəliəhdindən İlham Əliyevə təbrik

18:29 ABŞ-Şimali Koreya danışıqları pozula bilər

18:25 Bakıdakı partlayışa görə vəzifəli qardaşlar həb edildi

18:21 Çovdarovun səhhəti pisləşdi, danışa bilmədi

18:21 Çovdarovun səhhəti pisləşdi, danışa bilmədi

18:17 Çavuşoğlu: “İsrail etdiklərinə görə hesab verəcək”

18:12 Sabah bu ərazilərdə qaz olmayacaq

18:08 ““Şimal axını-2” layihəsi dayandırılmalıdır”

18:04 “Nar” Ramazan ayında danışıqları ikiqat sərfəli etdi

18:00 Pakistanda şiddətli istilər - 65 ölü

17:56 “Dəniz Səki başqası ilə eşq yaşayırdı” – Keçmiş nişanlısı

17:52 İsrail İrana qarşı F-35 qırıcısını tətbiq etdiyini açıqladı

17:48 Şəhriyar Məmmədyarov Norveçdə superturnirdə iştirak edəcək

17:43 Rəngli sular zob yaradır

17:38 Dolların sabaha olan məzənnəsi açıqlanıb

17:33 Putin Venesuela prezidentinə yardım əli uzatdı

17:28 Milli Məclisin sonuncu plenar iclasının gündəliyi müəyyənləşib

17:23 Jirinovskidən ilginc təklif

17:16 Avropaya qaçmış Xalid ibn Fərhan əmilərini çevrilişə niyə təhrik edir?

17:11 “Azərbaycan hekayələri” kitabı Londonda

17:06 Dağıstanda bəzi şəhər və kəndlər su altında qalıb

17:01 MN zabitlərin yol qəzasında ölməsi barədə məlumatlara aydınlıq gətirib

16:56 “Vicdan haqqı” finala hazırlaşır

16:51 “Təhsil haqqında” qanuna dəyişikliklər edilir

16:47 Ciddədə təyyarə sərt eniş etdi - Yaralılar var

16:41 İran-ABŞ qarşıdurması: Regionda daha bir Suriyanın yaranma ehtimalı var?

16:36 DİM I və IV qruplar üzrə qəbul imtahanlarının nəticələrini açıqlayıb

16:30 ETSN Daşkəsəndə reyd keçirib

16:25 Serbiya Prezidentinin Azərbaycana səfəri başa çatıb

16:20 “Bakcell” karyera sərgisinə qatılıb

16:15 “Azərbaycanda son 5 ildə əllilərin sayı 100 000 nəfər artıb”

16:10 Beyləqanda ağır qəza - hərbi qulluqçu həlak oldu

16:03 “Putinin adamları” İtalyada hökumət formalaşdırır

15:56 “Vergilər Nazirliyi indi adam balası kimi işləyir...” - Cavid Qurbanov

15:51 “Bu sektorun imici o qədər korlanıb ki...”

15:46 Navalnını dəstəkləyən Yekatrinburq meri istefa verdi

15:40 Marinski teatrında kütləvi zəhərlənmə

15:33 “Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərlərinin görüşü ilə bağlı heç bir razılaşma yoxdur”

15:28 Azərbaycan-Serbiya işgüzar görüşü keçirildi

15:23 Qoy sertifikasiya olsun, təki bu məsələyə bir son qoyulsun...

15:16 Gürcüstanın Azərbaycana qarşı xəyanəti...

15:11 Qrizmann qərar verməkdə çətinlik çəkir

15:06 “Ermənistanla danışıq aparması Azərbaycanın ən böyük güzəştidir”

15:01 “Mətanət İsgəndərli oxumasa yaxşıdır”

14:55 Fələstin İsraili beynəlxalq məhkəməyə verib

14:50 Azərbaycanda 6 kredit ittifaqının lisenziyası ləğv olunub

14:45 ABŞ Kim-ə bu xəbərdarlığı etdi: “Səni də Qəzzafinin gününə salarıq”

14:40 Paşinyan və Sarkisyan Gürcüstana gedir

14:35 DİM vakant vəzifələrin tutulması üçün ümumi müsahibə elan edib

14:30 Boru xətti tankın lüləsinə çevriləndə...

14:25 Rusiyada əks-sanksiyalar haqqında qanun qəbul edildi

13:58 Traktor aşdı: ağır yaralılar var

13:54 Rusiya və Türkiyə XİN başçıları arasında telefon danışığı olub

13:49 Azərbaycan beynəlxalq ədəbiyyat festivalında – İlk dəfə

13:44 Lənkəranda adı “Qırmızı kitab”a düşən kəpənək aşkar edilib

13:39 Ərli qadınların yubkasında əxlaq axtaran Manaf Ağayev

13:34 Maştağa sakini özünü asdı

13:29 Gizem Karaca məhkəmənin qərarına etiraz edib

13:24 “Dərman mafiyası işi”: Gömrük hospitalının iranlı həkimi həbs olundu

13:20 Dövlət qulluğuna qəbul üçün müsahibə elan edildi

13:16 Qəbul imtahanında ilk: DİM cavabın səhv olduğunu açıqladı

13:12 Şəhid əsgərimiz “Şücaətə görə” medalı ilə təltif olunub

13:04 “İclasımızda Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndənin təyin olunacağına ümid edirəm”

12:59 XİN-də geniş tərkibli iclas keçirilib

12:54 Putin SSRİ-ni sarsıdan 1991-ci ilin avqust qiyamından danışdı

12:49 “Ödənişlərin az olması vergi siyasətinin sərtləşdirilməsini tələb edir”

12:44 Sabah hava necə olacaq?

12:40 Məşhur müğənni xəstəxanaya yerləşdirildi

12:35 Azərbaycan: İran, ABŞ və İsrail arasında

12:30 “Arsenal”ın yeni baş məşqçisinin adı məlum oldu

12:26 “Azərbaycanla konstruktiv əməkdaşlıq üçün kifayət qədər resursumuz var”

12:22 Bakının daha bir yolunda nəqliyyatın hərəkəti məhdudlaşdırılır

12:17 “İqtisadi islahatlar nəticəsində ölkədə makroiqtisadi sabitlik təmin edilib”

12:13 AXC-nin 100 illiyinə həsr olunmuş konfrans keçirilib

12:08 Özünü lallığa vurub casusluq edən azərbaycanlı

12:04 Monqolustanın baş naziri Rusiya səfərindən imtina etdi

11:59 Ərə getməyə hazırlaşan aktrisa son qərarını verdi

11:55 Trampın “tvit”lərində davamlı səhvlərin sirri açıldı

11:50 Ekspert: “Yeni nazir quzunu qucağında tutmaqla ilk addım atıb?”

11:46 Azərbaycanda xarici şirkətlərin və sahibkarların hesabları yoxlanılacaq

11:41 Ağcabədidə nəvə babasının evindən oğurluq edib

11:36 Abramoviçdən gəlirlərinin qanuni olmasının sübutu tələb olundu

11:31 Büdcənin icrası barədə illik hesabat Milli Məclisdə müzakirə ediləcək

11:27 Rusiya avtomobillərinin istehsalı dayandırılır

11:23 Beren Saat və Kənan Doğulu ayrılıb?

11:18 Naxçıvan əhalisinin sayı açıqlanıb

11:14 İki qırmızı vərəqə alan yeganə oyunçu

11:09 Bişkek meri: “Köhnə paltar geyib, saqqal taxıb şəhərdə gəzirəm”

11:05 Qəzalı binalar sökülən zaman toz normadan artıq olub - Nazirlik

11:01 Əfqanıstanda terrorçularla qarşıdurmada 20 polis əməkdaşı həlak olub

10:57 Təranə Qumral məhkəməyə çıxarılacaq

10:53 Bakıdakı dəhşətli partlayışa görə vəzifəli şəxs həbs edildi

10:49 London Rusiyanın “çirkli pulları” ilə bağlı hesabat yaydı

10:45 İraqda uduzan ABŞ Türkiyənin önünü kəsmək istəyir

10:41 Zukerberqin Avropa Parlamentində çıxışı canlı yayımlanacaq

10:37 Bakıda ana və qızının dəhşətli - Təfərrüat

10:33 Bakı Avstriya idmançısına 500 min avro kompensasiya ödədi

10:29 57 yaşlı aktyor evlənir

10:25 Dövlət qulluqçuları nə qədər maaş alır?

10:21 İkardini Messiyə görə milliyə çağırılmadı

10:17 MİDA yenidən təşkil edəcəyi satışda itirdiyi etibarı geri qaytara biləcək?

10:13 İranda göbələkdən zəhərlənib ölənlərin sayı 15-ə çatdı

10:08 Bakıda yüksəkgərginlikli avadanlıqlar zavodunun açılışı olub



ƏDƏBİYYAT

...

El bilirmi sən kiminsən?...

Tarix 18.01.18, 10:19

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


Aqşin Yenisey


"Rus dilində danışaqmı, danışmayaqmı?", "Qadınların məhrəminə burun soxaqmı, soxmayaqmı?" “Pedofilləri axtalayaqmı, axtalayamaqmı?”

Bu cür praktik əhəmiyyətli suallar ictimai təfəkkürümüzün “Qordi düyünləridir” və Böyük İskəndərdən fərqli olaraq qarşılarında aciz-avara qalmağımızın, milli, bəşəri olana şəxsi mənafeyə uyğun cavablar axtarmağa çalışmağımızın səbəbi şüurumuzun kortəbii bünövrəsidir. Nədir kortəbii bünövrə? Əvvəlcə onu deyək ki, şüur dediyimiz şey dini məzmunludur, yəni şüurun təbiətini yaradan ilk emosiyalar dini hiss və həyəcanlardır, yerdə qalan bütün şüur formaları ondan budaqlanır və elmi şüurun ən mükəmməl təmsilçisi Eynşteyn də, fəlsəfi şüurun ən radikal “mücahidi” Nitsşe də vaxtaşırı kökə, dini məzmuna münasibət bildirməyə, məşhur əsərdə deyildiyi kimi, “Azğın oğlun qayıtması” şəklində də olsa, ona qayıtmağa ehtiyac hiss edirlər.

Xristianlıq Pyotrla Pavelin mübahisələrindən çıxandan sonra yerin kürə formasında olması kimi elmi bir iddia ilə qarşılaşdı. İslama tapınan bəzi ölkələrdə isə hələ də buna şəkk edən din alimləri tapılır. Çünki islam elmlə konfliktə girmədi, onun düşmənləri mənəvi ideyaları başqa formada təqdim edən digər dini düşüncələr idi; məsələn, zərdüştçülük, sufilik, hürufilik və islamın özündən çıxıb allaha fərqli yollarla yaxınlaşmağı iddia edən təriqətlər. Həllac, Nəsimi və s. kimi insanmərkəzli düşünən mistiklərin özlərinin də insana yanaşması çox qəddar metodlar üzərində qurulmuşdu. Məsələn, bəzi sufi təriqətlər allaha yaxınlaşmaq üçün başlıca olaraq cinsi nəfsdən, qadından uzaq durmağı, (mütəssəvilər hətta cinsiyyət orqanlarını dibindən kəsirdilər), bəziləri isə şəhidliyi təklif edirdilər. O, başqa məsələ ki, bu cür qəddarlıqlar qədim hind dinlərindən islamdan çox-çox əvvəl xristianlığa keçmişdi. İnsanmərkəzli elmi təfəkkürün sualları, intellektual gərgin araşdırmalar, analiz, təcrübə və kəşf ardıcıllığı nəticəsində formalaşan obyektiv ictiami şüur islam cəmiyyətlərində yalnız lokal səviyyədə inkişaf etdi və bu, günümüzdə də belədir. Hətta bu gün də islam dünyasından çıxan Oşo kimi filosoflar emprik təcrübələrdən çıxış edirlər. İnkvizisiyadan sonrakı ağıl çağında Avropa intellektualları dini vəhşiliklərin bir də baş verməməsi üçün hissi-emosional, mistik mənşəli hər bir yaradıcılıq növünü tənqid edirdilər, ələ salırdılar. Yunan rasionalizmini öyürdülər. Platonçuluğa, şairlərə, şeirlər gülürdülər. Və bu rasional “qisas” elmi inkişafın XX əsrdə iki Dünya müharibəsi ilə nəticələnməsinə qədər davam etdi. Müharibələrdən sonra Qərbdə metafizikaya münasibət bir az yumşaldı. Amma islam dünyasında Avropada 3-4 əsr davam edən rasional mühakimələr heç vaxt olmayıb. Ona görə bizim milli şüurumuz kortəbii, emprik qənaətləri ümumiləşdirmək, zora düşəndə də candərdi Qurana, yaxud mənəvi təcrübələrin tör-töküntüsü olan əxlaq təlimlərinə istinad etməklə öz suallarına cavab axtarır. Araşdırma ədəbiyyatı yox, məntiqi təhlil yox, fakt yox, təcrübə yox və aydındır ki, bunlar olmasa, praktik əhəmiyyətli heç bir suala gərəkən cavabı verə bilməzsən, ona görə də şəxsi fəhmə söykənən, ən uzağı, şişirdilmiş tarixi uydurmalara əsaslanan, heç bir təsir dairəsi olmayan cavablar tapa bilərsən ki, bu da özündən başqa hamıya gülünc görünər. Ona görə ki, bizdə "pedofilləri axtalayaqmı, axtalayamaqmı?", "Rus dilində danışaqmı, danışmayaqmı?", "Qadınların məhrəminə burun soxaqmı, soxmayaqmı?" kimi ictimai suallara cavab verə, izah edə bilən elm adamları, universitetlər yoxdur və mətbuat dörd qızını öldürən kişi ilə qarşılaşdıqda, yaxud rus dilində danışan uşaqlara əsəbiləşən milli təəssübkeş gördükdə “ştuçnı” siqareti son anda gəncliyinin başına caxacağı güllə kimi döş cibində gəzidirən şair-şüürə, müğənniyə zada üz tutur. Televiziyalar Nadir Qafarzadəni, mətbuat Hacı Şahinlə, Elşad Mirini “peyğəmbərləşdirir”. Bu illər ərzində kütləvi informasiya vasitələrində yönləndirici nüfuzuna, evlərə girə bilmə rahatlığına görə populyarlığı bu şəxslərlə müqayisə oluna biləcək bircə elm adamı, universitet müəllimi göstərməkdə çətinlik çəkirəm.

Ona görə də bizim ictimai şüurumuz anlayışmərkəzli deyil, sözmərkəzli, görüntümərkəzlidir. Biz dünyanı eynən uşaqların şəkilli kitabları qavradığı kimi qavrayırıq. “Şair xalq” adlandırılmağımızın da gizli səbəblərindən biri budur. Mənanı söz, şəkil səviyyəsində çək-çevir etməyi sevirik. Çünki bizə ağıl öyrədənlər anlayışlarla düşünən yox, sözlərlə düşündürməyə çalışanlardır. Məsələn, siz tarixin heç bir dövründə müharibədə məğlub olmuş ölkələrdə kosmopolitizm ideyalarının dilə gətirildiyini görə bilməzsiniz. Amma Azərbaycanda hər gün sosial şəbəkələrdə düşmənə rəhm aşılayan gənc fikirlərə rast gəlmək olar. Bu başqa məsələ ki, kimsə təslimçiliyinə kosmopalitizm donu geyindirmək istəyir. Belə adamlar öz kosmopolit “ağciyərliklərinə” tarixi kosmopolit ədəbiyyatdan sitat gətirməyə ürək eləmirlər, çünki bu ədəbiyyatın müəllifləri imperialist xalqların nümayəndələridir və onlar öz ölkələrinin təcavüzkar siyasətlərini pisləmək üçün kosmopolit ədəbiyyata müraciət ediblər. Məsələn, faşizm dövründə yaranan alman ədəbiyyatı buna ən sadə nümunədir. Adamlar dünyanı öz yetirmələri Hitlerdən qorumaq istəyirdilər. Amma siz eyni xalqın Birinci Dünya Müharibəsindən sonrakı şairlərini oxuyun. Orada müharubəni uduzmuş alman xalqının dağıdıcı ruhunu oyadan belə misralar görəcəksiniz: “Cavanlığımdan dəmiri qanla qızartmağı öyrəndim”.

Anlayış səviyyəsində baxsaq görərik ki, kosmopolitizm, əslində, məzlumları, zəifləri yox etmək üçün ortaya atılmış bir ideyadır, bir növ, xalqlara öz milli kimliyini unutmaq hesabına başa gələcək indiki qlobalizmin keçən əsrdə dünyasını dəyişən atasıdır. Pula və işə ehtiyacı olanlara bütün dünyanı vəd edən bir imperializm dinidir. İnsanı vətən (burjua) mücahidi olmaqdan çıxarıb dünya (imperializm) mücahidi etmək məqsədi güdən utopiyadır. Burjuanın çörəyi millətçilikdən çıxdığı kimi, imperializmin çörəyi də kosmopolitzmdən, qlobalizmdən çıxır. İnsan ikisindən birini seçmək zorundadır, çünki rahat yaşamaq üçün üçüncüsü yoxdur. Amma biz komopolitizmi anlayış kimi deyil, gəlişigözəl söz kimi çək-çevir etdiyimizdən, ölkə olaraq gölməçə kimi quruyuruq, üç əsrdir. Üstəgəl, kommunizmin tərbiyəsində böyümüş bir kütləyə millətçiliyi də şeir dilində izah etməyə cəhd edirik. İdeologiyanın qarşısına poeziya ilə çıxırıq. Kommunizm ideologiyası da millətçiliyi qəbul etmir, çünki kommunizmin düşməni olan burjuanın təməl duyğusu millətçilikdir.

Prosesin idrak səviyyəsində deyil, söz və görüntü səviyyəsində qəbul və müzakirə olunmasının nə qədər gülünc mənzərə yaratdığına dair hamının bildiyi iki misal çəkib yazının son nöqtəsini qoyacağam. O gün bir ilahiyyat professoru qalxdı dedi ki, bəs Nuh peyğəmbərin mobil telefonu olub, aləm dəydi bir-birinə. “Ola bilməz!”, “Yox, bir “notbook”u olub”, “bu nə danışır, ala” etirazları ağzını açıb gözünü yumdu. Halbuki etiraz edənlər o adamlar idilər ki, 3700 ildən çoxdur Nuhun gəmi düzəldib dünyanın bütün canlılarını cütlər şəklində o gəmiyə yığaraq Böyük Tufandan xilas etdiyinə inanırlar. Nuhun bu xilaskarlağını gəmiçiliyin inkişaf etdiyi bu günümüzdə belə etmək mümkün deyil. Əgər Nuh o fövqələməli həyata keçirə bilirsə, cib telefonu niyə olmasın? Ona inanıb, buna inanmamaq nə deməkdir?

"Tövrat"ı, "İncil"i, "Quran"ı Tanrının kitabı kimi qəbul etmək. Bir soruşan yoxdur ki, bu hansı tanrının kitabıdır? Məsələn, qədim şumerlərdə tanrının əkib-doğan ər-arvad obrazları var idi, qədim misirlilərdə o tanrılar Nil vadisində əkib-biçən idilər. Yunanlarda həmin tanrılar Olimp dağında yeyib-içir, müharibə aparırdılar, Hindistanda rəqs edirdilər. Bizim sivilizasiyaya isə tanrının bütün bu həngamələrdən sonra depressiyaya düşmüş, tükənmiş, bütün enerjisini tarlada, müharibə meydanlarında xərcləmiş, oynamaqdan sümükləri zoqquldayan, bir küncə çəkilib özünə qapanmış halda başına gələnlərdən kitab yazan tənha obrazı urcah oldu. Yəni bu qədər insani bir bioqrafiyaya sahib ilahi qüvvənin kitabı nə üçün onun qədər keşməkeşli həyatı olan, məsələn, Cek Londonun kitabından ucada durmalıdır? Söz, obraz şəklində inandığımız tanrının insandan nə fərqi var? Amma biz ona anlayış kimi inanmağa cəhd etsək, ilk növbədə onun kitablarını inkar etməli olacağıq. Bu barədə növbəti yazımızda.

pia.az









Bu xəbərə şərh yaz

Şərh əlavə olunmayıb


Müəllifin digər yazıları

design-img

Vernisaj

Milli Məclisin sonuncu plenar iclasının gündəliyi müəyyənləşib

bitmap-img3

Rakurs

“Avtomatla gəlib, bahalı atlarımı apardı” - Polis rəisinə ittihamlar, Video

bitmap-img3

Seçmələr

Bakının abadlığı adı altında büdcə talanı! – “Bakı Abadlıq Xidməti” MMC milyonlarla dolları göyə sovurur

bitmap-img3


Arxiv
Poliqon Informasiya Agentliyi

Powered by BizimHost - Designed by Camil.I




Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru