rezonans

Xəbər xətti

18 İYUN

19:11 Xudat sakinindən narkotik götürülüb

19:06 Türkdilli ölkələr vahid gömrük zonası yaradır

18:59 Aslan Kərimin videosundan danışdı

18:46 İsrailin keşmiş naziri İran casusu çıxdı

18:41 Qadına söyüş söymək niyə yaraşmır?

18:37 Gürcüstan hökumətinin yeni tərkibi parlamentə təqdim olundu

18:30 Bu aydan “iPhone” ucuzlaşır

18:24 Qrişem: “Trampın arvadı buna nifrət edir”

18:19 Türk ordusundan Menbiç açıqlaması

18:13 Türkiyənin keçmiş naziri vəfat etdi

18:08 “Fənərbağça”nın baş məşqçisi vəzifəsindən kənarlaşdırıldı

18:02 DÇ-2018: İsveç millisi Cənubi Koreyanı məğlub etdi

17:55 Bu il Azərbaycanda 400 tondan artıq barama təhvil verilib

17:49 Kazım Qarabəkir paşanın qızı vəfat etdi

17:42 “Atasının ölümünə səbəb Aytacdır”

17:36 Ölüm riskini azaldan qidalar – Siyahı

17:31 “Neftçi” Baqali Dabonu transfer etdi

17:27 “Mərkəzi Bankın açıqlaması dolayısıyla FED-dən asılılıq deməkdir”

17:23 Onlayn taksi sifarişi xidmətlərinin sayı artacaq

17:18 Salyanda üç bacının yeganə qardaşı özünü asdı

17:12 Bitkoin ucuzlaşır

17:12 Avtomobil dərəyə aşdı: 2 yaralı

17:12 Avtomobil dərəyə aşdı: 2 yaralı

17:04 Şəkidə avtomobil yanıb

16:34 “Audi” şirkətinin rəhbəri həbs olunub

16:30 Həsən Ruhani Avstriyaya səfər edəcək

16:24 “Azadlıq” meydanında hərbi paradın məşqləri başlayıb

16:19 Məşhur səyyahın 500 il əvvəl kraliçaya yazdığı məktub tapıldı

16:15 Rusiya Baltik dənizi yaxınlığında hərəkətə keçdi

16:11 Türk əsgərləri Menbiç şəhərinə doğru irəliləyir

16:07 Gəncə sakinindən “Tramadol” həbləri götürülüb

16:02 İranda üç polisi öldürən avtobus sürücüsü edam olunub

15:58 Leysan İsmayıllının 66 kəndini, Ağsunun 70%-ni işıqsız qoydu

15:53 Lider olmaq üçün 4 qayda

15:49 İranın Suriyada üç çətin seçimi - Təhlil

15:45 Azərbaycanlı biznesmen həbs olundu

15:42 “Qarabağdakı aviaşou Paşinyanın zəifliyinin göstəricisidir”

15:37 Avropa İttifaqı Krımla bağlı sanksiyaların müddətini uzadıb

15:31 Əhalinin banklarda 7.8 milyard manat pulu var

15:26 “Günay Bank”ın sədri: “Bankdan pul oğurlanması iddiası əsassızdır”

15:22 “Facebook” uşaqlar üçün bunu qadağan etdi

15:19 “Əl-Qaidə”-nin liderlərindən biri saxlanılıb

15:15 İspan kralının kürəkəni cəzasını qadın həbsxanasında çəkəcək

15:11 Goranboy sakini yuyucu tozdan zəhərlənib

15:06 Qaradağda 4 otaqlı ev yanıb

14:56 Elektrik naqilləri oğurlayan şəxs yaxalanıb

14:51 Ötən gün 76 cinayət faktı qeydə alınıb

14:47 Arif Rəhimzadə: “Sərdar Cəlaloğlu tamamilə başını itirib”

14:44 Melania Tramp: “ABŞ qəlblə idarə olunan ölkədir”

14:40 Keçmiş Yəmən prezidentinin ölüm qabağı müraciəti yayılıb

14:36 İdmançımız Avropa çempionatında 25-ci yeri tutdu

14:31 Özünü birinci mərtəbədən atmaq istədi

14:27 Ağdamda yağan yağış nəticəsində evlərə su dolub

14:23 DÇ-2018: Kaliniç Xorvatiya millisindən uzaqlaşdırıla bilər

14:19 Paşinyanın cəbhəyə gəlmə səbəbi: Bakı zərbəyə hazırlaşır?

14:15 Instagram bu funksiyanı ləğv edir

14:11 Zəlzələ nəticəsində xəsarət alanların sayı 300 nəfəri keçdi

14:07 Çindən Türkiyədəki seçkilərlə bağlı açıqlama

14:03 Azərbaycan XİN-dən Manvel Qriqoryanın həbsinə münasibət

13:59 Erməni müəllif Bakını hədələdi

13:56 Kravçukdan Putin və Poroşenkoya çağırış

13:52 İŞİD Suriyada əsas istinadgahını itirib

13:47 Tibb işçilərinin peşə bayramı günü münasibəti ilə tədbir keçirilib

13:43 6 tona yaxın çətənə kolu aşkarlandı

13:38 “Bir qoca ilə bir qarı vardı”

13:35 Löv: “Bu məğlubiyyətdən dərs çıxarmaq lazımdır”

13:31 Roma Papası miqrantlara dəstək verdi

13:14 1500-dən çox pivə bakalı oğurlayan şəxs saxlanıldı

13:09 Paşinyanın həbs etdiyi generalın oğlu istefa verib

13:06 Şəkidə çobanı ildırım vurub

13:01 Gürcüstanda “Lotu Quli”nin adamları saxlanılıb

12:53 Sabahın hava proqnozu

12:49 Moskva və Riyad neft hasilatında artıma razılaşdı

12:46 Dünya çempionu velosipeddən yıxılıb öldü

12:42 Yaponiyadakı zəlzələdə azərbaycanlılar zərər çəkməyib

12:38 Bu günün hava proqnozu

12:34 Günün matçlarını yayımlayacaq kanallar

12:30 Güclü külək və yağış 3 rayonda fəsadlar törətdi

12:26 Türkiyə Antarktikada elmi baza yaradır

12:23 “Kişi özünə baxmırsa, onunla ailə qurmaram”

12:18 “Neftin baha olması ABŞ-a sərf etmir”

12:15 “Dünyanın ən yaxşı millisinə qalib gəldik”

12:12 “Ermənilər tək bizi yox, nəhəng neft şirkətlərini də hədələyir”

12:09 Moskvada daha bir məscid istifadəyə verildi

12:06 Türkiyədə ağır yol qəzası: 3 ölü, 39 yaralı

12:01 Trampa görə ABŞ da İngiltərəyəmi məxsusdur?..

11:57 Hadisə: “İllərdir bu xəstəlikdən əziyyət çəkirəm”

11:53 ATƏT-in nümayəndə heyəti Azərbaycana gələcək

11:49 Ermənistan bir neçə Su-30SM qırıcısı alır?

11:45 Türkiyə seçkiləri: Bu namizəd ilk turda qalib gələcək

11:41 Neft ucuzlaşıb

11:36 ABŞ Suriya ordusunu bombalayıb: 48 ölü

11:32 Goranboyda qadın intihara cəhd edib

11:27 Nigeriyada iki terror aktı: 31 ölü

11:24 Məşhur aktyor futbola baxarkən öldü

11:20 Yaponiyada zəlzələ: 3 ölü, 200 yaralı

11:16 Azərbaycanda bank sədrinin müavini əmanətçilərin 100 milyonunu oğurlayıb ölkədən qaçdı

11:12 Kolumbiya prezidentini seçdi

11:07 Ukrayna Rusiya mallarının idxalını 31 faiz artırıb

11:04 Kəpəkdən qurtulmağın təbii yolları

11:01 Azərbaycanda aqrar sektor 9% böyüyüb

10:56 Belçikada avtomobil velosipedçilərlə toqquşub: 20 yaralı

10:52 “Nizami Gəncəvi: sələflər və xələflər” parkının açılışı oldu

10:48 Bakıda qonşular arasında dava: 1 yaralı

10:44 Tanınmış hüquqşünas faciəvi şəkildə ölüb

10:41 Hacıqabulda yol qəzası: 1 ölü, 1 yaralı

10:37 İsrail Qəzzanı bombaladı

10:34 Goranboyda həkimlər qəzaya düşdü

10:30 Dənizdə boğularaq ölən kişinin meyiti tapılıb

10:26 Azərbaycan və İran korrupsiyaya qarşı birgə mübarizə aparacaq

10:21 Atəşkəs 102 dəfə pozuldu

10:16 Zərdabda 12 yaşlı oğlan çayda batıb

10:12 “TANAP Azərbaycanın nüfuzunun artmasına güclü təkan verəcək”

10:07 Sabunçuda yol qəzası: 1 yaralı

10:04 İki uşaq anası damarlarını kəsib

10:00 Bu gün bürcünüz nələr vəd edir?

17 İYUN

22:00 57 yaşlı Ucar sakini bıçaqlanaraq öldürülüb

21:54 DÇ-2018-də sensasiya - Almaniya Meksikaya uduzdu - Fotolar

21:48 Əflatun Amaşov Mariya Zaxarovadan yazdı

21:41 Qatili tapana 50 min verəcək



ANALİZ

...

Azərbaycan almanları: Əsirlər qəbiristanı - Reportaj, Fotolar

Tarix 06.09.17, 16:02

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6

Murad Köhnəqala
Şəlalə Göytürk


Almanların vaxtilə Göygöldə qurub yaratdığı abidələrə baş çəkirik. Bu abidələrin bəziləri müxtəlif illərdə yenidən restavrasiya olunub, bəziləri baxımsızlıqdan tamamilə uçub-dağılıb, bir çoxları isə ilkin görünüşünü hələ də qoruyub saxlayır. Sonunculara misal kimi fərdi evləri göstərmək olar.

Almanlar 1941-ci ildə buradan sürgün edildikdən sonra bu evlərdə ermənilər, sonralar isə azərbaycanlılar məskunlaşıb. Evlərin xarici forması öz alman arxitekturasını saxlasa da, onların daxili dizaynı zaman-zaman dəyişdirilib. Vaxt keçdikcə klassik alman arxitekturası daha modern üslublarla əvəz olunub. Bütün bu dəyişmələrə baxmayaraq, Helenendorf bizə hələ də uzaq, fərqli bir sivilizasiyanı xatırladır.



Almanlardan qalma əşyaları evlərdən tapıb üzə çıxarmaq istəsək də, sakinlərinin əksəriyyəti evlərində alman əşyalarının saxlanmadığını bildirdilər. Baş çəkdiyimiz evlərin sahibləri aradan zaman keçdiyinə görə əşyaların bir qisminin sıradan çıxdığını, bir çoxunu isə müasir avadanlıqlarla əvəz etdiklərinə görə saxlamadıqlarını söylədilər. Lakin ümidsiz deyildik. Söhbətlər zamanı məlum olur ki, bəzi evlərdə xüsusi qədim əşyalar hələ də tapmaq mümkündür. 

Beləliklə, axtarışlarımıza davam edirik. İlk olaraq, bələdçimiz Fikrət müəllimin evindən başlamağı qərara aldıq. Fikrət müəllim yaşadığı evi müasir üslubda təmir etdirsə də, mümkün qədər alman izlərini qoruyub saxlamağa çalışıb. Evin beş metr dərinliyində zirzəmisi, aynabəndi, bir neçə otağın qapı və pəncərəsi, nəhəng divar peçi, və bəzi əşyalar olduğu kimi qalmaqdadır.



Fikrət müəllimin evi “L” formasında tikilib. Bu daş hasarda görünən qapı fiquru isə vaxtilə, qonşu həyətə keçid imiş. Əski alman əşyalarının izi ilə yol aldığımız digər evlərin bir neçəsində, almanlardan qalma divar peçi, zirzəmi, taxta örtüklü pəncərə və məhəccər bulduq.

Alman evlərinin birində məskunlaşmış yaşlı azərbaycanlı qadın bizə belə bir əhvalat danışdı:

- Biz 1949-cu ildə Ermənistandan Azərbaycana deportasiya olunduq. Göygölə gəlib, burada məskunlaşdıq. Bizim köçəcəyimiz ev də alman tikilisi idi. Savadsız və dindar anam bunu biləndə dedi, orda almanlara aid hər hansı əşya olarsa mən o evə girməyəcəm. Biz onu heç cür yola gətirə bilmədik. Məcburən, almanlardan qalan bütün əşyaları çıxardıq. Lakin bir kamodu hələ də saxlamışıq, səbəb isə onu yerindən tərpədə bilməməyimiz olub, çox ağırdır...

Musiqi məktəbi

Hazırda Aşıq Şəmşir adına musiqi məktəbi adlanan bu bina vaxtilə, Xristof Forerin oğullarından birinə məxsus fərdi yaşayış evi olub. Almanlar buradan köçürüldükdən sonra bina, 1966-cı ilədək Göygöl Rayon Partiya Komitəsinin rəsmi qərargahı kimi fəaliyyət göstərib. 1966-cı ildən sonra Rayon Partiya Komitəsi başqa bir ünvana köçürülüb və Forer qardaşlarının sözügedən evi 1990-cı ilin sonlarından etibarən, ikinci Qarabağ müharibəsi zamanı Göygölə sığınan Kəlbəcər qaçqınlarının musiqi məktəbinə çevrilib. Bu tarixi abidə artıq 25 ildir ki Aşıq Şəmşir adına musiqi məktəbi kimi fəaliyyət göstərir.



Musiqi məktəbini bizimlə birgə ziyarət edən bələdçimiz, qocaman arxitektor Fikrət İsmayılov Göygöl rayonunun alman dövrünü belə xatırlayır:

- Almanlar bu rayonun kənd təsərrüfatından tutmuş, siyasi həyatınadək, bütün sahələri inkişaf elətdirərək canlandırıb. Onlar 1842-ci ildə kilsə binasının yanında ilkin orta təhsil verən məktəb binası tikib istifadəyə vermişlər. Həmin təhsil ocağında musiqi və din dərsləri, həmçinin təbiət elmləri tədris edilirdi. İndiki dövrümüzə gəlib çıxmasa da o zaman hər bir alman evində ən azı bir piano olardı. Almanlar 1870-ci ildə almandilli ədəbiyyatdan ibarət ilk ictimai kitabxananı da burada açmışlar. Mədəniyyətlə bərabər insan sağlamlığına da xüsusi önəm verən almanlar yaşadıqları hər bir məkanda tibb məntəqələri və aptek işlədərdilər. Təbii ki, yerli xəstəxanalarda xidmət göstərən həkim personalını yetişdirmək lazım idi. Bunu almanlar yaxşı bacarırdı. Savadsızlığa və tənbəlliyə düşmən olan bu millət qadınların təhsilinə xüsusi önəm verirdi... 



Biz almanlardan yadigar qalan həmin binaya daxil olub içərisini addım-addım gəzirik. Abidənin daxili quruluşu alman üslubunun incəliklərini özündə saxlayır. Fərdi evlərdən və digər binalardan fərqli olaraq, alman əşyaları burada daha çox qorunub saxlanılır. Otaqlarda müxtəlif formalı divar peçlərinə, fortepianolara, masa və şkaflara rast gəlirik.

Daş sükut içində

Növbəti gün bələdçimiz Fikrət müəllimlə görüşəndə bizə belə dedi: 
- Bu dəfə sizi almanlarla bağlı çox kədərli bir yerə aparacam. Oralar şəhərdən uzaq olduğuna görə maşınla getməliyik.

Biz maraq içində, dinməz-söyləməz maşına oturduq. Ancaq yol boyu səbirsizlik edir, dostumuza suallar verirdik:

- Fikrət müəllim, sirr deyilsə, ora haradır, biz indi hara gedirik? 
- Sirr niyə olsun ki? Biz daha iki qəbirstana da baş çəkəcəyik. Həmin qəbirstanlar Quşqara çayının sağ sahilində, biri-birindən hardasa, iki yüz metr aralıda yerləşir. Orada müharibə zamanı əsir düşmüş almanlar və bir çox Avropa ölkələrindən olan hərbçilər uyuyur. Həmin əsirləri bir vaxtlar Daşkəsən, Gədəbəy, Göygöl, Gəncə və Şəmkir bölgələrində gedən tikinti işlərində işlədiblər. Əsirlikdə olsalar da onlar bu bölgələrdə çox böyük işlər görüb. Dəmiryolu tikintisində, zavod, mədən işlərində çalışıblar. 

Belə götürəndə, almanlar müharibəyə qədərki dövrdə də, müharibədən sonra da Azərbaycanın hər yerində qurub yaradıblar. Sizə bir əhvalat danışım. Bilirsiniz ki, Bakıda Hökumət Evi adlanan binanı da əsir düşmüş almanlar tikib. Binanın özülündə, özəklərin ucaldılmasında, tağlarda istifadə olunan beton başqa yerdə hazırlanıb gətirilirmiş. Alman əsirlər baxıb görür ki, betona sementi lazım olandan az qatırlar. Rəhbərliyə etiraz edə bilməyən əsir almanlar çıxış yolunu gətirilən keyfiyyətsiz betona xəlvətcə sement əlavə eləməkdə görürlər. Onlar öz aralarında sözləşərək, yanından ötdükləri sement tığından ovuclayıb xəlvətcə ciblərinə doldurur, götürə bildikləri sementi betonun üstünə tökürlərmiş. Sonralar əsirlərdən bu əməlləri haqda soruşanda deyiblər, biz almanıq, istəmərik arxamızca kimsə düşünsün ki, əsir olduqlarına görə qəsdən keyfiyyətsiz bina tikiblər...

Beləcə, bu yerlərin tarixindən, indisindən, almanların ölkəmizdəki fəaliyyətindən elədiyimiz söhbətlərlə yolumuzu gödəldirik. Nəhayət, gəlib Quşqara çayının sahilində daş hasara alınmış iki böyük qəbirstan yerləşən məkana çatırıq. Fikrət müəllimdən soruşuram:
- Bura hansı rayonun ərazisidir?
- Biz hazırda Göygöl rayonu Balçılı və Bəhrəmbəy kəndlərinin arasındayıq.

Birinci qəbirstanın qapısına tərəf gedirik. Fikrət müəllim öz bələdçi söhbətinə davam edir:
- Görəcəyiniz bu qəbirstanda dörd yüzə yaxın hərbi əsir uyuyur. Qəbirstanların hər ikisi təxminən 1960-cı illərdən sahmana salınıb. Cərgə ilə düzülmüş hər bir qəbirin baş ucunda nömrəli dəmir lövhə var. Ölən əsirlər nömrə altında dəfn olunsalar da hər birinin ad-soyadı həmin nömrələr üzrə arxivdə qalmaqdadı...



Fikrət müəllim irəli keçərək qəbirstanın dəmir darvazasını itələyib açır. Biz gördüyümüz bu qeyri-adi mənzərədən heyrətə gəlirik. Burada hökm sürən daş sükutun ağırlığı altında uzun müddət danışa bilmirik. Gücümüz yalnız şəkil çəkib qeydlər eləməyə çatır...

Bu qəbirstan da, eynilə birincidə olduğu kimi, üstünə Quşqara çayının qara daşları qalaqlanmış qəbirlərdən ibarətdir. Fikrət müəllimin dediyinə görə məzarlıqda yüz altmış əsir uyuyur. Daş qəbirlər arasında üstü götürülmüş yeganə qəbir diqqətimizi çəkir. Üstündəki kiçik mərmər lövhəyə: 

“HENRİX KUPKE

02-11-1903
21-11-1946” 

yazılıb. Bundan əlavə sinə daşının üzərinə “H. K.” hərfləri həkk olunmuş ürək boyda bir daş qoyulub.



Fikrət müəllim bizə qəbirin yaxın tarixçəsini danışır:

- Burada uyuyan Henrix Kupke adlı bir alman hərbçisidir. Onun qızı öz həyat yoldaşı ilə keçən il Almaniyadan gəlmişdi. Arxivdəki ad-soyadı və lövhə nömrəsi ilə axtarıb atasının uyuduğu qəbri tapdı. Nişanə üçün belə bir başdaşı düzəltdirməyi məndən xahiş etdilər. Mən də onların xahişini yerinə yetirdim. Üstünə qoyduqları bu yazılı daşı da atasının doğulduğu yerdən gətirmişdi qızı.

- Bəs Almaniya rəsmiləri bu qəbirstanlarla maraqlanırmı? 

- Bu yerləri Almaniya səfirliyi xüsusi diqqətdə saxlayır. Rəsmilərdən əlavə, doğmalarını axtaran almanlar, başqa Almaniya vətəndaşları da mütəmadi olaraq ziyarətə gəlirlər. Bu ilin aprelində Almaniyanın Qırmızı Xaç Cəmiyyətindən Denis adlı bir nümayəndə gəlmişdi. Xeyli ölçüb-biçdilər. Çox güman ki burada bərpa işləri aparacaqlar. 



- Məncə, bu qəbirlərin quruluşuna toxunmasalar yaxşıdı. Çünki əsirlərin yaşadıqları məşəqqəti qəbir daşlarından mükəmməl danışan bir nəsnə tapmaq mümkün deyil. Elə əsl əsir qəbiri belə də olmalıdı. 

- Yox, qəbirlərə toxunulmayacaq. Sadəcə, abadlıq işləri, məsələn, daş hasarların ömrünü uzatmaq üçün müəyyən tədbirlər görüləcək. Hasarları yağıntılardan qorumaqdan ötrü mən onlara iki təklif verdim. Həm də təklifimi əyani göstərmək üçün darvazanın yanında nümunə düzəltmişəm. Biri maili örtük, ikincisi isə adi dam örtüyü kimi zildi. Çıxanda sizə də göstərəcəm. Bir də, yerli sakinlər daş-qum daşımaq üçün hasarın altını çay tərəfdən qazıb yarğan yaradıblar ki, bu da hasar üçün təhlükədi. Mən alman rəsmilərinə bu təhlükəni də önləməyi məsləhət görmüşəm. 

Biz qəbirstanlardan aralananda Fikrət müəllimə dedim:
- Fikrət müəllim, biz indiyə qədər elə bilirdik, Göygöldə sonuncu alman dostunuz Viktor Kleyn olub. İndi bildik ki, burada sonuncu alman sizsiniz...(azvision.az)

pia.az









Bu xəbərə şərh yaz

Şərh əlavə olunmayıb


ANALİZ

design-img

Vernisaj

ABŞ Suriya ordusunu bombalayıb: 48 ölü

bitmap-img3

Rakurs

Vergilər Nazirliyi Yanında Lokal Gəlirlər Departamentində nə baş verir?

bitmap-img3

Seçmələr

Ermənistanda gizli ABŞ laboratoriyası - Ermənistan cəzalanacaqmı?

bitmap-img3


Arxiv
Poliqon Informasiya Agentliyi

Powered by BizimHost - Designed by Camil.I




Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru